Um ævisögur, æviþætti og endurminningar

Ævisögur eða þættir og endurminningar hafa notið mikilla vinsælda á Íslandi í gegnum tíðina. Þessi heimildaflokkur er því nokkuð stór og kallar eðlilega á athygli þeirra fræðimanna sem fást við rannsóknir á einstaklingum og hópum í íslensku samfélagi. Það er þó ekki fyrr en á síðustu árum sem ævisögur fóru að fá á sig fræðilegt yfirbragð og myndarlega tilvísana- og heimildaskrár. Ævisögur voru framan af meira í ætt við áróðursbókmenntir þar sem leitast var við að fegra viðfangið eða réttlæta gjörðir þess. Enn koma upp atvik þar sem virtir sagnfræðingar falla í þá gryfju og er þar skemmst að minnast ævisögu Ólafs Ragnars Grímssonar eftir Guðjón Friðriksson og bókina um Thorsarana eftir Guðmund Magnússon.¹ Ævisögur eru því langt í frá einfaldar heimildir þótt þær teljist sjaldnast til merkra fræðibókmennta. Hér verða raktir helstu erfiðleikar við notkun slíkra rita við doktorsrannsókn mína á dönskum innflytjendum 1900-1970 auk þess sem notagildi þeirra verður skoðað.

Danskir innflytjendur og afkomendur þeirra voru mjög áberandi í íslensku samfélagi og ófáir þeirra vöktu athygli ævisagnaritara eða festu sjálfir eigin sjálfsævisögu á blað. Meðal þeirra eru kaupmennirnir Thor Jensen, Geir Zoëga, Ditlev Thomsen, Jörgen Frank Michelsen úrsmiður, Olufa Finsen tónlistarkona, og Ludvig Kaaber bankastjóri.² Aðalgallinn er einmitt sá að nokkuð einsleitur hópur skilur eftir sig slíkar heimildir, þ.e. þjóðþekktir eða valdamiklir einstaklingar, kaupmenn, embættismenn, stórbændur, skipstjórar o.s.frv. Ef fólk af lægri stigum er viðfangsefni slíkra bókmennta er það venjulega vegna þess að viðkomandi hefur átt litríka ævi. Það er því að vissu leyti heppilegt að Danirnir voru valdamikill hópur en þessi áhersla í ævisagnaritun getur líka falið þá Dani sem tilheyrðu öðrum samfélagsstigum.

Annað óheppilegt einkenni á þessum heimildaflokki er hversu karllægur hann er. Þar til á síðustu áratugum hefur hlutur kvenna verið heldur rýr. Hvað varðar danskar konur má nefna bók Hildigunnar Hjálmarsdóttur um Ellen Kaaber Sveinsson sem byggir að mestu leyti á bréfasafni hennar.³ Einnig skal getið ómetanlegs framlags Bjargar Einarsdóttur sem gerði útvarpsþætti um konur á 19. öld og í upphafi 20. aldar. Hún gaf þá síðar út á bók undir titlinum Úr ævi og starfi íslenskra kvenna. Þar er að finna vandaða grein um áðurnefnda Olufu Finsen auk þess sem Björg fjallar um nokkrar konur sem voru danskar í aðra ætt, t.d. Þóru Friðriksson og Camillu Torfason.⁴

En vitnisburðir geta leynst víðar en nokkurn grunar og nokkra lagni og þolinmæði þarf til að rekja heimildir um þá einstaklinga sem minna bar á í samfélaginu. Ævisögur heldri manna geta reynst ómetanleg heimild en þar er gjarnan annarra Dana getið, ekki bara þeirra sem tilheyrðu elítunni því áhrifamiklir menn áttu sumir hverjir stóran þátt í búferlaflutningum annarra Dana til Íslands og réðu gjarnan til sín sérfræðinga, búðardrengi og verkamenn frá Danmörku. Notagildi ævisagna til að rekja tengslanet Dananna er því ótvírætt en einnig má nota þær til bera kennsl á þá Dani sem minna kvað að í íslensku samfélagi. Meðal þeirra sem skildu eftir sig ævisögur og æviþætti má nefna Martinus Simson ljósmyndara⁵ og Laurits Christiansen garðyrkjubónda.⁶ Fjölmargra landa þeirra hefur einnig verið getið í byggðasöguritum sem og í dagblaða- og tímaritsgreinum, sem eru kærkomin viðbót. Loks mætti skoða ævisögur afkomenda Dana en það er hefð í ævisögum að rekja uppruna aftur um nokkra ættliði.

Við heimildaleitina verður einnig að hafa í huga að margir þeirra erlendu einstaklinga sem settust að á Íslandi eru ekki augljóslega Danir þótt nafn þeirra gefi það e.t.v. til kynna og börn danskra innflytjenda bera stundum alíslensk nöfn. Hér kemur það í góðar þarfir að geta rekið sig áfram eftir öðrum heimildum. Einnig verður að athuga að fjölmargir Íslendingar áttu náin samskipti við danska innflytjendur og afkomendur þeirra. Lýsingar á dönskum einstaklingum, heimilum, siðvenjum o.fl. er því víða að finna og því þarf að hafa vakandi auga fyrir þeim. Sem dæmi má nefna að Guðmundur G. Hagalín ritaði árið 1961 ævisögu Kristínar Helgadóttur sem var matráðskona Thors Jensen í afleysingum.⁷ Einnig var hún ráðskona á heimili Michaels Lund og fjölskyldu hans. Lund var apótekari í Reykjavík í u.þ.b. áratug við upphaf 20. aldar. Í ævisögu Kristínar er að finna ágætis lýsingu á heimilishaldi fjölskyldunnar, tómstundum barnanna og tungutaki hjónanna sem ekki er að finna annars staðar svo vitað sé.

Ævisögur eru að sjálfsögðu skrifaðar með ákveðna viðtakendur í huga. Í tilfelli ævisagna Dana á Íslandi verður að taka tillit til þess að viðtakendur eru af tvennum toga, Íslendingar og Danir. Sjaldan er reynt að höfða til beggja hópanna en þó mætti nefna æviþætti sem birtust í Dansk-Islandsk Samfunds Aarbog um Ditlev Thomsen og Steincke kaupmann.⁸ Flestar ævisögurnar sem varðveittar eru á Íslandi eru skrifaðar á íslensku með íslenska lesendur í huga og fjalla þar af leiðandi yfirleitt um fólk sem settist að á Íslandi til frambúðar og afkomendur þeirra. Talsvert minna hefur verið þýtt af ævisögum úr dönsku og ekki er ljóst hversu mikið er varðveitt á Íslandi af gagnlegum dönskum ævisögum sem ekki hafa verið þýddar yfir á íslensku en báðir þessir flokkar ævisagna eru ætlaðir Dönum. Því má ljóst vera að flestar þær ævisögur og endurminningar sem finnast á Íslandi er ætlaðar innlendum lesendum. Þessi einsleitni viðtakendahópsins hefur e.t.v. valdið því að viðföng ævisagnanna reynast stundum grunsamlega samstíga hópur, sérstaklega verslunarmenn sem virðast flestir ef ekki allir hafa dregið taum Íslendinga á kostnað danskra kaupmanna ef marka má heimildir. Þó mætti ímynda sér að slíkt hafi ekki verið algengt. Hugsanlegt mótvægi við slíkar einhliða lýsingar og frekari vitnisburður gætu fundist í ævisögum sem skrifaðar voru á dönsku fyrir danska lesendur en eru e.t.v. ekki varðveittar í íslenskum bókasöfnum.

Ofannefndir vitnisburðir um meinta tryggð danskra kaupmanna við íslenskan almúga leiða hugann að efnislegum ókostum ævisagna fyrir sagnfræðirannsóknir. Mestu vandræðin stafa af því að ævisagnaritarar draga gjarnan taum viðfangsefnisins, reyna að réttlæta gjörðir einstaklinga og sýna hann í sem jákvæðustu ljósi miðað við gildi og skoðanir lesandans. Því er fremur erfitt að halda því fram að ævisögur innihaldi raunsannar lýsingar á gjörðum eða tilfinningum. Frekar ætti að líta á þær sem vitnisburð um gjörðir og tilfinningar sem höfundar leggja áherslu á vegna þess að þær þykja jákvæðar að mati lesendanna. Eitt skýrasta dæmið um þetta er e.t.v. þjóðerni Thors Jensen en nú í rúma hálfa öld hafa ævisagnahöfundar, þ.á m. Thor Jensen sjálfur í félagi við Valtý Stefánsson árið 1954⁹ og nú síðast Guðmundur Magnússon árið 2005,¹⁰ hamrað á því að Thor hafi fremur verið Íslendingur en Dani. Ástæðan er vafalaust sú að keppinautar Thorsara drógu fram danskan uppruna þeirra til að sverta þá og ævisögurnar væntanlega mikilvægt mótvægi við þá viðleitni.

Ævisögur, æviþættir og endurminningar eru reyndar gagnlegar heimildir þótt notkun þeirra sé ekki vandræðalaus. Þegar hefur verið minnst á gagnsemi þeirra við að bera kennsl á aðra Dani en þá þekktustu, sem bjuggu á Íslandi en fóru ekki hátt. Einnig má nota þær til að rekja tengslanet Dananna, sérstaklega kaupmanna, sem gat verið mjög víðtækt innanlands sem utan. Þar er gjarnan rakið hverjir versluðu við hvern, hvaðan nýgræðingar í kaupmennsku fengu sambönd sín og hvaða kaupmenn mynduðu saman bandalög, ef svo má að orði komast. Þessi heimildaflokkur veitir þar að auki innsýn inn í lifnaðarhætti, verklag, siði og venjur, t.d. heimanmund danskra kvenna sem fluttu til eiginmanna sinna á Íslandi, garðræktaráhuga Dana og þau afar fjölbreyttu sérfræðistörf sem þeir réðust til. Einnig má kanna hvort ekki sé hægt að greina viðhorf úr þessum heimildum, þ.e. viðhorf Dana, bæði á Íslandi og í Danmörku, til Íslands og Íslendinga. Hugsanlega veita þær upplýsingar um þá stöðu sem Danirnir töldu sig hafa gagnvart Íslendingum eða um þá ímynd sem Ísland hafði í augum Dana við komuna til landsins og þekkingu þeirra á landi og þjóð. Þá verður enn að hugleiða til hvaða lesenda verið er að höfða og þau áhrif sem þeir gætu haft. T.d. má ímynda sér að neikvæð viðhorf hafi verið dempuð allrækilega áður en þau voru færð í letur. Loks mætti ímynda sér að mikilvægasta framlag ævisagna til viðhorfsgreiningar sé falið í að miðla þeim viðhorfum sem ríktu þegar ævisagan var skráð. Sumar þeirra innihalda áhugaverða vitnisburði um viðhorf höfundarins til einstaklingsins sem um er fjallað, þá þætti og atburði sem þykja jákvæðir og ber að draga fram og þau einkenni sem skal sópað undir teppið. Því er ánægjulegt að ágætur hluti heimildaflokksins var ritaður á rannsóknartímabilinu 1900-1970.