Um gildi björgunarrannsókna í íslenskri fornleifafræði

Björgunaruppgröftur: „Uppgröftur á fornleifum sem eru í hættu, annaðhvort vegna framkvæmda (t.d. vegagerðar eða húsbygginga) eða náttúruafla (t.d. sjávarrofs)“.¹ Svo hljómar skilgreiningin á björgunaruppgrefti en á seinustu árum hefur slíkum rannsóknum fjölgað svo um munar. Í þessum stutta pistli verður reynt að grennslast fyrir um hvernig hægt sé að „bjarga“ fornleifum, tekin verða dæmi af nokkrum björgunarrannsóknum og hvaða áhrif björgunarrannsóknir hafa haft á íslenska fornleifafræði.

Hvað er björgunarrannsókn?
Ef við skoðum nafnið björgunaruppgröftur gefur það óneitanlega til kynna að um einhverskonar björgun á fornleifum og menningarverðmætum sé að ræða. Á heimasíðu Fornleifaverndar ríkisins er að finna ýmsan fróðleik um fornleifafræði. Meðal annars er því til svarað að björgunarrannsóknir séu: „Rannsóknir á fornleifum sem eru í hættu vegna ágangs náttúrunnar, eða sem hafa óvænt komið upp vegna jarðrasks“.² Þessi skilgreining felur því í sér rannsókn sem kemur óvænt til eða er gerð áður en fornleifar í hættu skemmast. Upp í hugann koma óneitanlega myndir eins og sú sem birtist með frétt á vefsíðu DV þann 25. september 2009. Fréttamyndin sýndi Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, borgarstjóra, hjálpa björgunarmönnum við að bjarga sófa, málverkum og öðrum menningarverðmætum frá reykskemmdum þar sem kviknað hafði í Höfða fyrr um kvöldið. ³

Björgunarrannsóknir í fornleifafræði eru þó sjaldnast gerðar í ámóta asa þó svo að hér áður fyrr eða um miðbik seinustu aldar hafi þjóðminjavörður ævinlega verið kallaður til ef fornleifar komu skyndilega upp. Sem dæmi um það má nefna þau fjölmörgu kuml sem rannsökuð voru í tíð Matthíasar Þórðarsonar og Kristjáns Eldjárns sem þjóðminjavarðar, en þó gátu liðið mánuðir eða jafnvel ár frá fundi fornminjanna þar til rannsókn var hafin.⁴ Sú björgunarrannsókn sem kemst hvað næst því að vera slík björgun á menningarverðmætum eins og í brunanum í Höfða er björgunarrannsókn á hinni svokölluðu „fjallkonu“ sem fannst norðan Vestdalsheiðar árið 2004. Undanfari rannsóknarinnar var sá að við Vestdalsvatn fundust á víðavangi tvær nælur en frekari könnun Fornleifaverndar ríkisins leiddi í ljós að fleiri minjar voru í næsta nágrenni og úr varð fimm daga vettvangsrannsókn með uppgrefti við erfiðar aðstæður.⁵ Segja má því að með björgunarrannsókn sé verið að bjarga fornminjum sem ella myndu skemmast eða glatast, rétt eins og málverkin í Höfða. Það má þó deila um að hve miklu leyti fornleifarannsókn geti eingöngu verið björgun eða söfnun á upplýsingum.

Að „bjarga“ menningarverðmætum
Í kjölfarið á þeim breytingum sem urðu á akademískri fornleifafræði í kjölfar síð-ferlihyggjunnar (e. postprocessualism) fóru sumir fræðimenn að skoða með gagnrýnum hætti vinnubrögð fornleifafræðinga á vettvangi. Þessi þróun varð ekki síst vegna þess að björgunarrannsóknum vegna framkvæmda fjölgaði ört í N-Evrópu á áttunda og níunda áratug síðust aldar og fornleifafræðingar stóðu frammi fyrir því að geta ekki bjargað öllum fornminjum.⁶ Christopher Tilley sagði í anda þessarar stefnu að í raun væri það misskilningur að uppgröftur á fornleifum væri vísindaleg söfnun á upplýsingum heldur megi frekar hugsa um uppgröftinn sem ákveðið túlkunarlegt ferli þar sem fortíðin er ekki rannsökuð heldur mótuð í orðræðu.⁷ Gavin Lucas tekur í svipaðan streng og Tilley í bók sinni Critical Approaches to Fieldwork þar sem hann lýsir áhyggjum af því að gjá sé að myndast á milli uppgraftar annars vegar og túlkunar hins vegar.⁸ Það sem er mikilvægt við þennan punkt í sambandi við björgunaruppgrefti hér á landi er að ekki má einungis leggja áherslu á að bjarga þeim upplýsingum sem í hættu eru heldur verður að fara fram túlkun samhliða björguninni til að hægt sé að miðla þeirri þekkingu sem bjargað hefur verið, þ.e. ekki má skera á eða slíta í sundur tengslin milli verks og kenningar (e. practice and theory).

Dæmin hafa því miður sýnt að ekki hefur úrvinnsla alltaf fylgt uppgrefti. Stærsti björgunaruppgröftur sem fram hefur farið á Íslandi er uppgröftur á bæjarhól Stóruborgar undir Eyjafjöllun. Þar ógnaði sjávarrof bæjarstæðinu en uppgreftir fóru þar fram á árunum 1978-1990. Að vísu stóð til að rannsóknin yrði gefin út í veglegri skýrslu að rannsókn lokinni en sökum þess að mun meiri áhersla var lögð á að „bjarga“ minjunum en að skrifa skýrsluna dróst útgáfan á langinn og enn er beðið eftir lokaskýrslunni. Ef frá eru taldar nokkrar greinar í Árbók hins íslenzka Fornleifafélags og sýning í Bogasal Þjóðminjasafnsins árið 1991 má segja að þekkingaraukningin og menningarsögulegi ávinningurinn af þessum þrettán sumrum sé heldur rýr og að uppgröfturinn hafi í raun litlu „bjargað“.⁹ Segja má að svo gildi einnig um björgunarrannsóknina á „fjallkonunni“. Þeir gripir sem safnað var veita að vísu mikilvæga innsýn í verktækni Víkingaaldar en samhengið milli gripanna, fundarstaðarins og beinanna sem fundust er raskað. Að vísu þurftu rannsóknarmeðlimir að glíma við erfiðar fundaraðstæður en einnig getur hugsast að þar, líkt og á Stóruborg, hafi aðal kraftur rannsóknarinnar farið í að finna og bjarga þeim gripum sem upp úr moldinni komu en ekki endilega í að rannsaka fundaraðstæður og samhengi þeirra eins og frásagnir leiðangursmanna gefa til kynna: „Það myndaðist hálfgert gullæði á árbakkanum þennan sólríka dag…“.¹⁰

Það er þó ekki ætlunin hér að gagnrýna sérstaklega rannsóknirnar sjálfar eða þá sem að þeim stóðu, heldur að benda á hætturnar sem felast í því að björgunarrannsóknir séu hugsaðar eins og þegar málverkin lágu undir reykskemmdum í Höfða. Björgunarrannsókn, eða hvaða rannsókn sem er í fornleifafræði, má aldrei verða einungis upplýsingaöflun þar sem skorið er á tengslin milli verks og kenninga. Þó að tiltekin rannsókn sé björgunarrannsókn þá megum við ekki sætta okkur við að sú rannsókn geti einungis svarað spurningunum hvenær og hvar, heldur verður við að geta spurt hvernig.¹¹

Vísindarannsóknir og framkvæmdarannsóknir
Segja má að á allra seinustu árum hafi þó annarskonar björgunaruppgreftir verið að færast í vöxt. Það eru björgunaruppgreftir sem ekki er gripið til vegna óvæntra uppákoma heldur þeir sem gerðir eru sem liður í mótvægisaðgerðum vegna ýmiskonar framkvæmda. Ef skoðuð eru þau leyfi sem veitt hafa verið til fornleifarannsókna á síðastliðnum fimm árum hefur um 35% allra leyfa verið veitt til slíkra rannsókna.¹² Þessar rannsóknir hafa flestar verið fremur smáar í sniðum en þó hafa farið fram nokkrar stórar framkvæmdarannsóknir sem hafa í flestum atriðum farið fram eins og hver önnur vísindarannsókn. Það er þó ekki hægt að leggja vísindarannsóknir og framkvæmdarannsóknir að jöfnu því mikilvægur munur á þeim er fólginn í fjármögnuninni. Vísindarannsóknir eru allajafna fjármagnaðar með styrktarfé en björgunarrannsóknir vegna framkvæmda eru vanalega kostaðar af framkvæmdaaðilum. Þessi munur leiðir til þess að eðli rannsóknanna og niðurstöður þeirra geta orði æði misjafnar. Vísindarannsóknir eru þess eðlis að til þeirra er stofnað í fyrirfram ákveðnum tilgangi til að svara ákveðnum rannsóknarspurningum. Í raun má segja að sökum þess fyrirkomulags sem vísindasjóðir vinna eftir eru þær rannsóknir sem hafa skýrt mótaða rannsóknarspurningu líklegastar til að hreppa styrkina. Því er svo farið að fornleifafræðingar sem hefja rannsóknir í vísindaskyni með styrkjum hafa sjálfir mótað sér rannsóknarspurningu og valið sér rannsóknarstað eða staði sem eiga að svara spurningunni. Þetta fyrirkomulag hefur í sjálfu sér gefist vel og í raun er styrkjafyrirkomulag í gegnum samkeppnissjóði eina leiðin að því markmiði að bestu rannsóknirnar nái mestum framgangi. Til lengdar má þó sjá að sökum hagræðis geta flokkar eða hópar fornminja sem sökum einhverra þátta eins og t.d. legu úr alfaraleið eða margra alda búsetuþróunar utan þess tímabils sem rannsóknin er miðuð að, auk þeirra sem taldar eru „ómerkari“, orðið útundan.

Á hinn bóginn má segja að stórar framkvæmdarannsóknir séu ekki eins bundnar af rannsóknarspurningunni, þ.e. ekki þarf að hafa fast mótaða rannsóknaráætlun og fyrirfram ákveðnar spurningar til að ná eyrum styrkveitendanna. Því eru niðurstöður slíkra rannsókna oft forvitnilegar sérstaklega í ljósi þess að þeir staðir sem rannsakaðir eru hafa ekki verið valdir af fornleifafræðingum í leit að ákveðnum svörum við ákveðnum spurningum heldur koma fornleifafræðingarnir á staðinn með opnari hug. Sem dæmi um þekkingu sem þessar framkvæmdarannsóknir hafa skilað á seinustu árum má nefna rannsóknir í landi Þjótanda við Þjórsá sem leitt hafa í ljós nýja þekkingu á skepnuhúsum Víkinga- og Miðalda en rannsóknirnar þar voru liður í mótvægisaðgerðum vegna virkjanaframkvæmda í neðri hluta Þjórsár.¹³ Vegna sömu framkvæmda hefur einnig verið rannsökuð fjárborg í Hagaey í Gnúpverjahreppi, sú fyrsta sinnar tegundar sem rannsökuð hefur verið með fullnaðarrannsókn.¹⁴ Fleiri dæmi má taka s.s. Pálstóftir sem rannsakaðar voru í tengslum við mótvægisaðgerðir vegna Kárahnjúkastíflu¹⁵ og einnig má nefna rannsókn rústar á Mjóeyri við Reyðarfjörð en elsta kynslóð hennar hefur líklega verið naust frá Víkingaöld, það fyrsta sinnar tegundar rannsakað í íslenskri fornleifafræði.¹⁶

Þessar rannsóknir sýna allar hvað framkvæmdarannsóknir geta haft fram að færa þegar fornleifafræðingar eru skikkaðir til að rannsaka fornleifar sem undir venjulegum kringumstæðum hefðu ekki verið rannsakaðir. Einnig sýna þessar rannsóknir hvað björgunaruppgreftir hafa fram að færa þegar áherslan er ekki einungis á að „bjarga“ upplýsingum heldur þar sem túlkun hefur farið fram samhliða verki.

Lokaorð
Björgunarrannsóknir munu sennilega áfram koma til með að skipa drjúgan sess í íslenskri fornleifafræði á næstu misserum. Eins og dæmin sanna verður þó að tryggja að ekki sé um of lögð áhersla á björgunina, að ekki sé skorið á tengsl verks og kenningar, því annars er hættan á að þekkingaraukningin sem björgunarrannsóknirnar eigi að skila verði engin. Þó björgunarrannsóknir verði aldrei sambærilegar vísindarannsóknum í gæðum eiga þær þó sinn sess innan fornleifafræðinnar og ef vel tekst til geta slíkar rannsóknir opnað augu fornleifafræðinga fyrir minjaflokkum og stöðum sem fyrirfram er talið að ekki sé ýkja mikil þörf á að rannsaka. Ástæða þessa er að í slíkum rannsóknum felst ekki svörun eða prófun á fyrirframgefnum rannsóknarspurningum heldur, eins og Christopher Tilley benti á, er þar hinu túlkunarlega ferli gefinn lausari taumur.¹⁷