Um hvernig heimurinn öðlast tilgang

Í greininni hér á undan var greint frá hugmyndum William James um hvernig menn þurfi að kasta frá sér hinni gömlu trú ef þeir eigi að geta sæst við nýja og breytta heimsmynd. Menn eiga ekki að þurfa að hafna trúarbrögðum alfarið heldur þurfi þeir að laga guðshugmyndina að nýrri heimsýn vísindanna. En hann vill einnig meina að lífið geti haft tilgang og að það sé í okkar valdi að skapa þann tilgang. Og hann lætur ekki þar við sitja, hér verður fjallað um hvernig James færir rök fyrir því að frumhlutverk manna sé að uppfylla þann tilgang sem heimurinn geti haft og þar með veita lífum okkar tilgang og hvernig það hlutverk hefur siðferðilegt vægi.

Stundum, segir James, felst hugrekki og viska í því að trúa því sem við höfum þörf fyrir að trúa og með þeim hætti er þörfum okkar fullnægt. Oft er það trú okkar á sem fleytir okkur áfram:

…and to believe in that world may be the most essential function that our lives in this world have to perform (1956:58).

Bjartsýni og svartsýni skilgreina heiminn og viðbrögð okkar við heiminum eru, hversu lítil sem þau kunna að vera, óaðskiljanlegur hluti af honum og eiga því sinn þátt í að skilgreina hann. James veltir því fyrir sér hvort viðbrögð okkar leiki kannski afgerandi hlutverk í þeirri skilgreiningu:

You make one or the other of two possible universes true by your trust or mistrust, - both universes having been only maybes, in this particular, before you contributed your act (1956:59).

God himself, in short, may draw vital strength and increase of very being from our fidelity (1956:61).

Ef við trúum því að lífið hafi tilgang þá mun trú okkar raungera tilganginn. Sannleikur, segir James, þarf stundum á trú okkar að halda til að verða sannleikur og til eru dæmi um það að trú staðfesti sjálfa sig. Hugmynd James um tilgang lífsins virðist því byggja á einhvers konar hugmynd um sjálfuppfyllandi spádóm. Hann ber heiminn samann við lás sem einungis er hægt að opna að innan og segir að svarið við því hvort heimurinn sé siðferðilegur eða ósiðferðilegur muni ekki einfaldlega birtast okkur. Og hann telur að sannanirnar sem við þráum og bíðum eftir muni aldrei koma sitjum við aðgerðalaus. Náttúran hefur skilið okkur eftir með tvo lykla, þann siðferðilega og þann ósiðferðilega. Þetta, segir hann, eru einu prófin sem hvarfli að honum. Og það eru undir hverjum einstaklingi fyrir sig komið að prófa sinn eigin lykil eða eins og James orðar það:

It is quite true that the co-operation of generations is needed to educe it (1956:108).

Það sem mikilvægt er að taka eftir, að mati James, er að rétt er að menn taki virkan þátt og það er í hlutverki okkar sem manna að máta annan lyklanna, þann sem við leggjum mest traust á. Þetta þýðir að tilgangur okkar felst í því að við gefum lífum okkar og heimi okkar tilgang með því að nota réttan lykil.

En ef við finnum tilgang lífsin einungis í trú og við getum ekki vitað fyrirfram hvaða trú er rétt hvernig getum við raungert tilganginn? Þar sem við getum ekki vitað hvaða lykill er réttur, hinn siðferðilegi eða hinn ósiðferðilegi, þá er spurningin hvað það var eiginlega sem James vildi verja. Voru það trúarbrögðin, réttur okkar til þeirra eða siðferði?

Nokkuð ljóst er að hann vildi ganga lengra en að láta sér nægja að verja rétt okkar til trúar því hann fjallar um það hvaða hlutverki menn gegna í tilgangi lífsins. Það liggur líka fyrir að markmið hans er ekki að verja bara hið siðferðilega líf, þar sem hann segir að við getum ekki vitað hvaða lykill það er sem passar, hvort það er sá siðferðilegi eða ósiðferðilegi. En James spyr hvort það sé ekki fáránlegt að efast ef alheimurinn er í raun siðferðilegur og athafnir okkar hafa áhrif á örlög hans og það að trúa þegar maður er í efa er siðferðileg athöfn. Að efast um hina djúpstæðu trúarþörf. Hérna verður að draga þá ályktun að hann eigi við um guðstrú og þar af leiðandi hið siðferðilega og að það að efast um tilvist Guðs sé siðferðilega rangt og hafi afleiðingar sem snerti okkur öll:

Why doubt itself is a decision of the widest practical reach, if only because we may miss by doubting what goods we might be gaining by espousing the winning side. But more than that! it is often practically impossible to distinguish doubt from dogmatic negation (1956:109).

Eina siðferðið sem James virðist því treysta sér til að verja beint er siðferðið sem felst í guðstrú. Þannig felst vörn hans fyrst og fremst í vörn fyrir trúnni og siðferðinu sem felst í því að trúa:

Scepticism in moral matters is an active ally of immorality. Who is not for is against (1956:109)

Hvaða trú er rétt og hvort hún er siðferðileg eða ekki er síðan annað mál sem James svarar ekki hér. Spurning hans snerist um það hvort það væri siðferðilega mikilvægt að trúa og svarið sem hann gefur er að ef Guð er til og líf okkar geti öðlast tilgang þá sé siðferðilega rangt að trúa ekki á Guð.

James spyr sig hvort frumhlutverk okkar felist í því að trúa. Þar sem viðhorf eins og bjartsýni og svartsýni geta raungert annan af tveimur mögulegum heimum þá gæti trú breytt heiminum. Þar af leiðandi gæti verið siðferðilega rétt að trúa á Guð, því þörf gæti verið á virkri þáttöku okkar. James sýnir þar með hvert hann telur vera hlutverk manna, að gefa lífinu tilgang. Við megum ekki vera óvirk því til að tilgangurinn verði að veruleika þurfum við að trúa. Jafnvel Guð sjálfur gæti þurft á okkur að halda og eflst við trú okkar. Hin gömla trúarhugmynd vísaði í ytri sannanir fyrir tilvist Guðs en þar er heimurinn og menn notaðir sem sönnun fyrir tilvist Guðs. Það sem James gerir þegar hann aðlagar hugmynd sína er þveröfugt við það. Þar sem vísindin hafa lagt undir sig sköpunarverk Guðs og þau eru ekki lengur sköpunarverk hans og segja þar af leiðandi ekkert um Guð notar James trúartilfinningu manna til að skapa þá hugmynd að Guð hljóti að vera til. Þar sem menn hafa trúarþörf þá er alltaf sá möguleiki að sú þörf að vísi til einhvers er það sem James virðist vera að segja.

Greinar James á ekki einungis að lesa sem varnir fyrir rétt manna til að trúa heldur eru þær áróður fyrir mikilvægi trúarinnar. Þar sem James færir fyrir því rök að ef alheimurin er siðferðilegur og athafnir okkar hafa áhrif á hann og þá getur það að efast um tilvist Guðs þegar við gætum leyft okkur að trúa verið siðferðilega rangt. Þegar menn kasta frá sér hinni gömlu trú missa þeir um leið allan siðaboðskap hans en James kemur honum að með nýjum hætti. Í þeirri trú sem hann boðar felst siðferðið ekki í hinum hefðbundnu boðorðum um rétt og rangt heldur einfaldlega í því að gefast ekki upp heldur trúa áfram. Það sem James gerir hins vegar ekki er að segja mönnum á hvað eða hvernig þeir eigi að trúa og skilur menn því í rauninni eftir í siðferðilegu tómi. Hann reynir að vega upp á móti skortinum á staðgóðum siðaboðskap með einni siðareglu um að hlutverk manna felist í að trúa. Hin nýja trú er hönnuð fyrir hinn nýja mann en það er spurning hvaða fróun hún veitir honum þegar hann hefur í raun ekkert til að fara eftir, engan siðaboðskap eða hugmynd um hvernig hann geti hagað lífi sínu rétt, annað en þá tilfinningu að hann eigi að trúa.

Greinar James voru eflaust ekki ætlaðar trúleysingjum til að frelsast af heldur frekar hugsaðar sem hughreysting handa hinum trúaða manni og það er athylgisvert að sjá hvernig hann tekur þætti sem heimsmynd vísindanna hafði rifið niður og gefur þeim aftur vægi í trúnni. Menn eiga að vera að vera virkir í trúnni og siðferðið fær líka ákveðið vægi en með allt öðrum hætti en áður. Nú eru menn ekki virkir í athöfnum sínum gagnvart öðrum mönnum og undir hæl Guðs heldur sem trúaðir menn til að uppfylla tilgang heimsins og sem hjálparhellur Guðs, siðferðilegt hlutverk þeirra felst í að trúa.