Um listina að klófesta bráð – fyrri hluti

Fálkahald er listin, eða íþróttin, að klófesta bráð með notkun þjálfaðra ránfugla og var fálkahald vinsælt áhugamál hefðarmanna á miðöldum. Þar af leiðandi voru þó nokkrar bækur skrifaðar um fálkahald á miðöldum þar sem farið var yfir hvernig ætti að þjálfa og umgangast ránfuglana. Þegar maður skoðar og ber saman lýsingar slíkra rita svo sem tólftu aldar ritið De Avibus Tractatus (Fræðirit um fugla) og þrettándu aldar ritið De Arte Venandi cum Avibus (Listin að veiða með fuglum) kemur glögglega í ljós á hvaða hátt fálkahaldarar og aðrir miðaldamenn upplifðu náttúruna. Slíkur samanburður leiðir einnig í ljós hve ólíkar birtingarmyndir náttúrunnar voru og hvernig þær þróuðust frá allt að goðsagnakenndum lýsingum yfir í hreina náttúruskoðun byggða á empírískum rannsóknum. Þessar gömlu bækur um fugla upplýsa okkur ekki einungis um fuglaþekkingu og áhuga manna á umhverfinu fyrr á tímum heldur einnig um stéttskiptingu þjóðfélagsins og vekja þær upp spurningar um hvort fálkahald hafi verið iðkað af öllum þjóðfélagshópum og hvort fuglarnir hafi verið stöðutákn. Bækur um fálkahald sýna okkur þar af leiðandi margt og eru verðugt viðfangsefni fyrir þá sem hafa áhuga á fuglum og þróun þjóðfélaga og jafnvel menningarlegum samskiptum.

Fálkahald er talið eiga rætur að rekja til Asíu. Elstu þekktu lýsingar á fálkahaldi eru frá því snemma á 7. öld í Assýríu og frá um 680 f. Kr. í Kína. Fálkahald hélt síðan að öllum líkindum innreið sína í löndin við Miðjarðarhafið um 400 e. Kr. Íþróttin virðist ekki hafa verið iðkuð mikið á Grikklandi, hugsanlega vegna þess hve landið er fjalllent og því óhentugt til fálkahalds. Kjöraðstæður fyrir íþróttina munu hafa verið sléttlendi þar sem fálkahaldarinn fór um á hestbaki með ránfuglinn. Fálkahald náði því ekki að festa rætur í rómverskri menningu fyrr en seint og þá í gegnum germanska ættbálka. En það var önnur menning sem átti meiri þátt í að kynna fálkahald fyrir íbúum Vestur-Evrópu: Íslam. Þegar leið á 7. öld var fálkahald orðið vel þekkt í Mið-Austurlöndum og um leið og íslam var kynnt til sögunnar í Evrópu kom fálkahald í kjölfarið. Á 9. öld voru menn um alla Vestur-Evrópu farnir að stunda íþróttina og í hinu saxverska Englandi voru hefðarmenn sérlega áhugasamir um þetta nýja sport.

Margir hefðarmenn skemmtu sér við ýmskonar stríðsleiki á miðöldum en eltingarleikir eins og veiði og fálkahald voru næstmesta uppáhaldið. Þeir ríkustu réðu jafnvel sérlega fálkasérfræðinga til að huga að ránfuglunum. Íþróttin var afar vinsæl á Bretlandseyjum og endurspeglaði tegund fuglsins þjóðfélagsstöðu eigandans. Þessa stigskiptingu má glöggt sjá í Boke of St. Albans, enskri bók frá fimmtándu öld en þar er beinlínis skrásett hvaða ránfugl sé ætlaður hverri stétt:

Samkvæmt þessum lista virðist stærð ránfuglsins vera einn mikilvægasti þátturinn í goggunarröðinni. Stærri og kröftugri fuglar svo sem íslenski fálkinn geta veitt stærri dýr og voru því verðugir félagar konunga á meðan minni fuglar eins og turnfálkar, sem vinna aðeins á smáfuglum og músum, þóttu hæfa þjónustufólki og börnum. En eins og sjá má var fálkahald ekki einskorðað við hefðarmenn, konur, klerkar, þjónustufólk og börn áttu öll sinn sess í píramídanum. Þess má einnig geta að það þykir ekki ólíklegt að höfundur Boke of St. Albans hafi verið kona og einnig var fálkahald fastur liður í uppeldi barna heldri manna. Fálkahald var því iðkað af fólki úr öllum stéttum og sýnir listinn okkur mikilvægi mismunandi ránfuglategunda sem veiðidýra. Stærri fuglar voru dýrir, sér í lagi fálkinn okkar sem á náttúruleg heimkynni á Íslandi, Grænlandi og í Skandinavíu en þessa tegund þurfti að flytja inn til Bretlands og annara landa. Þessir fálkar voru afar verðmætar gjafir sem voru bara við hæfi konunga og mikilvægra hefðarmanna. Eins og sjá má af hinum ítarlega lista í Boke of St. Albans var íþróttin vinsæl fyrr á tímum. Vegna vinsældanna var nauðsynlegt að skrifa leiðarvísa sem leita mátti í þegar hafist var handa við að þjálfa dýra fugla og ennfremur var nauðsynlegt að kunna til verka ef svo illa færi að dýrin veiktust.

De Avibus Tractatus eftir Englendinginn Adelard frá Bath (ca.1080 - ca.1152) er fyrsta þekkta lærdómsritið um fálkahald sem ritað var á latínu. Tvö fræðirit eru til frá 10. öld um hvernig lækna átti veika ránfugla en bók Adelards er fyrsta bókin um fálkahald í Vestur-Evrópu þar sem höfundurinn er þekktur. Þegar Adelard skrifaði sína bók stóð yfr viðreisn mennta og fræða í Vestur-Evrópu, hin svokallaða Tólftu aldar endurreisn. Fræðimenn voru nú farnir að líta á heiminn með empírísku ljósi og var heimurinn nú greindur með ítarlegri rannsóknum en áður hafði þekkst. Rit klassískra höfunda voru kynnt evrópskum fræðimönnum í gegnum arabíska fræðimenn en þeirra rit voru til dæmis þýdd í Toledo á Spáni og á Sikiley. Hin enduruppgötvuðu verk Aristótelesar sem hvöttu til empírískra rannsókna voru sérstaklega mikilvæg í hinum nýja fræðiheimi og mætti segja að Aristóteles hafi orðið hið óskeikula átorítet í þessari endurreisn fræðanna.

Adelard frá Bath ferðaðist um suðurhluta Ítalíu, Sikiley og Antíokku, hvar hann lærði arabísku og komst í kynni við arabísk fræðirit. Í þessum ritum mátti ekki einungis fræðast um verk Aristótelesar heldur einnig ránfuglafræði. Það skal þó tekið fram að rit Adelards virðist ekki vera undir arabískum áhrifum heldur á það fremur rætur að rekja til engilsaxnesku hefðarinnar. Adelard minnist á það í upphafi rits síns sem var sett fram á samræðuformi á milli hans og frænda hans að þekking hans á fálkahaldi væri byggð á visku þeirra sem stunduðu íþróttina og einnig frá enskri heimild sem nú er glötuð. Hann sagði að í bókinni myndi hann ræða lesandanum til gagns og gamans: “hvaðeina sem oss finnst nákvæmar túlkað í gegnum iðkun samtíðarmanna og einnig það sem vér finnum ritað í bókum Haralds konungs“.1 Sá Haraldur sem Adelard nefnir er hugsanlega Haraldur Guðinason Englandskonungur sem féll í orrustunni við Hastings 1066 en hann var einmitt þekktur fálkahaldari og er sýndur á hinu fræga Bayeux-teppi með fálkana sína í orrustu.2 Það er hugsanlegt að Adelard hafi haft tengsl við hirð Normana á Englandi og þar gæti hann hafa séð fræðirit konungsins um fálkahald. Þá er mögulegt að Adelard hafi ritað fuglabókina áður en hann lagðist í ferðalög í suðrinu og þess vegna eru engin arabísk áhrif í ritinu. Þá mætti einnig velta því fyrir sér hvort ritið hafi verið samið eftir heimkomuna en Adelard hafi valið að hafa bók sína alenska vegna þess að hún var ætluð löndum hans og því um að gera að brjóta engar hefðir.

Bókin De Avibus Tractatus var skrifuð út frá praktísku sjónarhorni, hún var handbók sem fjallaði um hvernig ætti að meðhöndla ránfugla, í þessu tilfelli hauka. Adelard pældi sérstaklega mikið í sjúkdómum ránfugla og byrjaði á höfði og endaði í tám eins og hefðin fyrirskipaði. Hann fjallaði einnig um ýmis önnur atriði fálkahalds svo sem fyrstu skrefin við þjálfun fuglanna en fór minna út í smáatriði varðandi síðustu skref þjálfunarinnar. Það er nokkuð ljóst að Adelard þekkti vel til fálkahalds fyrir ritun bókarinnar. Þetta má til dæmis sjá af lýsingum hans af háttalagi fálka og djúpum skilningi hans á líkamsástandi ungra fugla þegar þeir voru teknir úr hreiðri úti í náttúrunni. Hann útskýrði að það yrði að taka ungana úr hreiðri a.m.k. sjö dögum eftir klak vegna þess að þá væru skilningarvit þeirra þroskuð og útlimirnir orðnir fullmótaðir og því væri hægt að meðhöndla þá án þess að skaði hlytist af. Adelard sýnir einnig þekkingu á líffærafræði fuglanna annars staðar í ritinu. Til dæmis ræðir hann um að þegar veikir fuglar eru mataðir megi fæðið ekki vera stærra en heslihneta. Hann var því greinilega meðvitaður um að á slíkum stundum mætti ekki reyna um of á meltingarveg fuglsins. Annmarkinn við hið annars merkilega rit Adelards er að hann er hvergi með sjúkdómslýsingar á þeim sjúkdómum sem hann kennir fálkahöldurum að lækna. Af því er aðeins hægt að álykta að honum hafi þótt eðlilegt að menn vissu hvað amaði að fuglunum og því má einnig leiða líkur að því að bókin hafi verið samin með reyndari fálkahaldara í huga.

Það er einnig áhugavert hversu lítið ritið er litað af hjátrú en slíkt var oft gegnumgangandi í bókum um dýrafræði á miðöldum. Rit Adelards var einfaldlega praktísk handbók sem var skrifuð á mannamáli, ætluð til þess eins að kenna fólki að umgangast ránfugla. Það er því aðeins á einstaka stað sem sjá má merki um hindurvitni. Adelard útskýrir til dæmis á einum stað að ef fuglinn þjáist af nefrennsli eigi að leggja meðalið í bleyti í saur ungs drengs sem ekki er enn búið að venja á kopp áður en lyfið er gefið fuglinum. Að öðru leyti er ritið augljóst afsprengi Tólftu aldar endurreisnarinnar; goðsagnakenndar bábiljur viku fyrir Aristótelískri raunskoðun.

Í seinni hluta greinarinnar verður fjallað um bók Friðriks II af Hohenstaufen (1194-1250) De Arte Venandi cum Avibus eða Listin að veiða með fuglum. Ritun þess fræðirits, sem inniheldur yfir 900 myndir af fuglum, var að öllum líkindum lokið á milli 1241 og 1250 og er það talið hafa valdið straumhvörfum sem meistaraverk í vísindalegri lýsingu í dýrafræði.

2 Sama, bls. xxxv.

Greinin birtist áður í tímaritinu Fuglum 2008