Um listina að klófesta bráð - seinni hluti

Friðrik II af Hohenstaufen (1194-1250), sem var keisari í hinu heilaga rómverska keisaradæmi og gríðarlegur áhugamaður um fálkahald, færði raunskoðun og empírískar rannsóknir á fuglum upp á annað stig um hundrað árum eftir að bók Adelards var skrifuð með bók sinni De Arte Venandi cum Avibus. Ritun þessa fræðirits, sem inniheldur yfir 900 myndir af fuglum, var að öllum líkindum lokið á milli 1241 og 1250 og er talið hafa valdið straumhvörfum sem meistaraverk í vísindalegri lýsingu í dýrafræði. Hirð Friðriks var staðsett á Sikiley og hann stýrði keisaradæmi þar sem þrjú mismunandi trúarbrögð voru stunduð, kristindómur, gyðingdómur og íslam. Hirðin var afar mikilvæg miðstöð fyrir útbreiðslu austurlenskra hugmynda um náttúruna og keisarinn hafði þar auðveldan aðgang að verkum arabískra fræðimanna sem hafði mikil áhrif á fuglarit hans. Hann lét þýða allmörg rit um náttúrufræði, þar á meðal rit Aristótelesar um náttúruna og arabískt fræðirit um sjúkdóma í haukum og fálkum eftir höfund að nafni Moamin, Liber Magistri Falconerii. Friðrik II gæti upphaflega hafa eignast þetta rit á krossferð sinni til landsins helga 1228-1229 og notast við það við ritun kafla í bók sinni sem nú er glataður og fjallaði um fuglasjúkdóma.

De Arte Venandi cum Avibus var, andstætt verki Adelards, miklu meira heldur en ritgerð um fálkahald. Bókinni var skipt í sex hluta sem allir byggðust á raunskoðun og djúpri athugun á náttúrunni sjálfri. Fimm kaflar voru helgaðir því hvernig ætti að ná villtum fuglunum, þjálfa þá og veiða með þeim en fyrsti hlutinn fjallaði um strúktúr og heimkynni fuglanna. Það verður því að skoða bókina annars vegar sem veiðihandbók og hins vegar sem dýrafræðirit. Keisarinn hafði þrenns lags heimildir sér til stuðnings við ritun bókarinnar, í fyrsta lagi kerfisbundin verk um náttúruna s.s De Animalibus eftir Aristóteles, í öðru lagi praktískar handbækur um fálkahald s.s. Liber Magistri Falconerii eftir Moamin og í þriðja lagi notaðist keisarinn við sínar eigin rannsóknir. Hann vissi heilmikið um fálkahald vegna þess að hann hafði stundað íþróttina frá blautu barnsbeini. Sumir hafa raunar bent á að Friðrik hafi ekki notað fræðiritin sem hann hafði aðgang að nema að litlu leyti en hafi í þess stað stuðst enn frekar við sínar eigin rannsóknir og tilraunir sem ofurnáttúruskoðari. Hann komst til dæmis að því að hræfuglar finna frekar fæði með sjón en lykt með því að binda fyrir augu þeirra og koma svo fóðri fyrir nálægt þeim. Hann klakti einnig út egg helsingja (barnacle gæs) og sannaði þannig að þær væru ekki komnar undan hrúðurkörlum (barnacle). Þess má einnig geta að keisarinn gekk svo langt í náttúrufræðitilraunum sínum að hann stundaði tilraunir á mönnum til að geta útskýrt ýmis fyrirbæri betur.

Það er áhugavert að keisarinn vitnaði heldur sparlega til heimilda í fuglafræðiriti sínu. Hann minnist nokkrum sinnum á Aristóteles en það var alltaf í þeim tilgangi að gagnrýna aðferðir hans. Í formála bókarinnar nefnir Friðrik til dæmis að Aristóteles hafi nú ekki þekkt nógu vel til atferlis fugla og að þar væri nú komin enn ein ástæðan fyrir því að: “vér fylgjum Prinsi heimspekinganna ekki í þaula: hann var afar fáfróður um fálkahald“.1 Þetta var ný sýn á Aristóteles sem hafði fram að þeim tíma þótt óskeikull um flest málefni í heimi fræðimanna miðalda. Keisarinn vann fuglafræði sín raunar alveg í anda Aristótelesar sem kenndi að náttúrufræði ættu að byggjast á raunskoðun og empírískum rannsóknum. Friðrik II hvatti ennfremur til slíkra aðferða í sama formála og leit alls ekki á sjálfan sig sem aðalsérfræðinginn þegar kom að fálkahaldi og fuglafræðum. Það að efast um sannleiksgildi heimildanna og að stunda tilraunir máli sínu til sönnunar var lífsnauðsynlegt eða eins og keisarinn orðaði það: “Verkefni fálkahaldarans eru mýmörg og fjölbreytt. Í upphafi verður hann að rannsaka ránfuglana“.2 Friðrik fylgdi því sínum eigin ráðum í bók sinni og spurði víðtækra spurninga sem hann leitaðist síðan við að svara. Hann notaði aldrei guðlegar útskýringar þannig að ritið daðrar hvergi við trúarlega undirtóna. Hvert einasta líffæri fuglsins hafði sérstaka virkni og þannig náttúrulegan tilgang. Hann flokkaði fuglategundir í þrjá hópa, eftir náttúrlegum heimkynnum þeirra, háttum og líkamseinkennum, í vatnafugla, landfugla og hlutlausa fugla. Slík flokkun lífvera var svo sannarlega skref í áttina að því sem hlaut heitið vísindalegar aðferðir og fræði og því er engin furða að Friðrik II sé oft nefndur fyrsti fuglafræðingurinn.

Miðaldamenn litu með velþóknun á hina tignarlegu, ofsakenndu og kröftugu aðferð sem ránfuglar nota við að veiða bráð sína og urðu þessar vinsældir til þess að gera ritun fuglahandbóka eða veiðihandbóka nauðsynlega. Þessar handbækur sem hér hefur verið fjallað um sýna að fuglaáhugamenn á miðöldum kröfðust góðra vinnubragða og mikillar þekkingar á viðfangsefninu. Bók Adelards var rituð út frá enskum sjónarhóli með tilvísun í staðbundin fræði á meðan Friðrik II sýnir glögglega vaxandi gagnvirkni á milli menningarheima á þrettándu öld og hve þekkingu á náttúrunni fleygði fram. Persónuleg saga keisarans í samblandi við fuglafræði hans sýnir einnig hvernig náttúruvísindi gátu þróast í vissum löndum svo framarlega sem þjóðhöfðinginn sýndi málefninu áhuga. Það er einnig merki um hversu stórkostlegt verk hér er á ferðinni að bók keisarans er enn þann dag í dag vel þekkt á meðal fálkahaldara og fuglaskoðara. Ritin tvö sem hér hafa verið skoðuð sýna ennfremur þróun hugmynda um náttúruna á miðöldum. Það eru einungis örfá dæmi um hjátrú hjá Adelard og engin guðleg tilvísun eða hjátrú fyrirfinnst hjá Friðriki keisara. Þessi rit hjálpa okkur því fyrst og fremst við að skilja hvernig skilningur á náttúrunni, og fuglum, þróaðist úr órökstuddum fullyrðingum yfir í raunskoðun og hrein náttúruvísindi.

Greinin birtist áður í tímaritinu Fuglum 2008