Um stöðu drengja í skólum… og stúlkna líka

Á undanförnum árum hefur hátt verið talað um að árangur drengja í skólum sé mun verri en árangur stúlkna. Þar er bent á gögn sem gefa til kynna lélegar einkunnir drengja og að þeim líði illa í skólanum. Þessar raddir hafa ekki aðeins verið háværar hér á Íslandi heldur einnig annars staðar í Evrópu og hefur töluvert verið ritað um málið. Ingólfur Ásgeir Jóhannesson segir í bók sinni Karlmennska og jafnréttisuppeldi að honum finnist furðulega auðvelt að fá hljómgrunn fyrir gagnrýni á jafnréttisstarf sem hefur að leiðarljósi að bæta stöðu stúlkna og kvenna en að jafnréttisbarátta fyrir hönd drengja eigi sér mjög sterkt bakland. Nákvæmlega þessi hugsun læddist að mér þegar ég sat fyrirlestur hans í Háskóla Íslands í fyrra en þá var troðfullur salur af áhugasömum hlustendum um stöðu drengja í grunnskólum. Frá því ég byrjaði að mæta á málstofurnar hjá Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum var þetta í fyrsta skiptið þar sem öll sæti voru setin og fannst mér það bera vott um að meiri áhugi væri meðal fólks þegar ræða ætti mál karlmanna. Ingólfur lagði þó ríka áherslu á í fyrirlestri sínum að það væri alveg jafn vert að fjalla um málefni stúlkna í skólum og að í raun væru þetta samhangandi hlutir.

Hvað er drengjaorðræða?

Ingólfur fjallar í bók sinni um það sem hann kallar drengjaorðræðuna en það vísar til þess hvernig fjallað er um gengi drengja í skólum og almennt í samfélaginu. Hann vitnar í breskan fræðimann, Epstein, sem hefur greint drengjaorðræðuna í þrjár megingerðir. Sú fyrsta kallast „veslings drengirnir“ en þar er því haldið fram að drengirnir séu fórnarlömb kvenlægra kennsluaðferða. Femínistum, kennslukonum og mæðrum er þannig kennt um að gera drengina of mjúka og bent á að það vanti námsefni við þeirra hæfi. Önnur gerð drengjaorðræðu er „skólar sem bregðast drengjum“ en þar fléttast áhyggjur af gengi drengja saman við markaðshyggjuhugtökin skilvirkni og ábyrgð. Samkvæmt orðræðunni eru skólarnir ekki nægilega skilvirkir, þar ríkir agaleysi og drengirnir fá lélegar einkunnir. Þriðja gerðin er svo „strákar verða alltaf strákar“ sem gefur eðlishyggjuhugmyndum undir fótinn. Strákum er talið eðlilegt að vera svolítið árásargjarnir og mikið er gert úr hreyfiþörf þeirra. Þeir mega vera ábyrgðarlausir því stúlkunum er gert að líta eftir þeim en fyrir alla muni mega þeir ekki vera stelpulegir eða hommalegir.

Ingólfur rekur upphaf drengjaorðræðunnar hér á Íslandi til greinar sem Hafsteinn Karlsson birti árið 1995 en þar lýsir hann áhyggjum yfir stöðu drengja í íslenskum grunnskólum. Hann telur að karlmannsleysi í kennarastétt sé aðalástæða þessa vanda drengjanna því þeir hafi engar hollar fyrirmyndir og að agaleysi líðist frekar meðal kennslukvenna. Að sögn Ingólfs er greinin byggð á eðlishugmyndum um drengi sem háværa ærslabelgi og um stelpur sem stilltar og þroskaðar. Greinina flokkar hann sem fyrstu og þriðju gerð drengjaorðræðunnar, þ.e. drengirnir eru fórnarlömb hins kvenlæga grunnskóla og þeir verði að hafa rými til að fá útrás fyrir hreyfieðli sitt.
Í fyrirlestri sínum sagði Ingólfur að honum þætti drengjaorðræðan vera mikið til byggð á mýtum. Þar nefndi hann meðal annars þær eðlishugmyndir að stúlkur væru iðnar og prúðar en að drengir þyrftu að hreyfa sig. Hann sagði að æskilegt væri að bæði strákar og stelpur fengju að hreyfa sig og að bæði kyn lærðu að vera iðin og prúð. Annað kynið ætti ekki að hafa einkarétt á öðru hvoru. Hann taldi það líka til goðsagna að í núverandi kerfi væru stúlkum allir vegir færir en möguleikar drengja hefðu staðið í stað og sagði hann þetta aðeins vera enn eina leiðina til að grafa undan kvenréttindabaráttu og femínisma. Hann taldi að ástæða slæms gengis og líðanar drengja í skólum væri ekki karlmannsleysinu að kenna og sagði aðrar leiðir færar til að bæta þennan vanda en að fjölga körlum í starfinu þrátt fyrir að þess væri þó óskandi að karlar sæktu í starfið til jafns við konur.

Hver er raunveruleikinn?

Hugmyndir um lélegt gengi drengja í skólum verða ekki bara til af sjálfu sér heldur er einhver grundvöllur fyrir þeim. Samkvæmt rannsókn sem gerð var meðal 9. og 10. bekkja árið 1997 kom í ljós að strákar eru með hlutfallslega lægri einkunnir en stelpur í kjarnafögunum fjórum íslensku, dönsku, ensku og stærðfræði en um 27% drengja voru með 5 eða lægra en 13% stúlkna hafði þá einkunn. Einkunnir á bilinu 9-10 höfðu fjórðungur stúlkna en 11% drengja. Í sömu rannsókn kom fram að fleiri strákum fyndist námið tilgangslaust og semdi verr við kennarana. Ingólfur bendir á að fram hafi komið í rannsókninni að drengirnir svæfu minna og lærðu minna heima og því sé erfitt að greina hvað sé orsök og hvað sé afleiðing. Hugsanlega ganga samskipti við kennara illa vegna svefnleysis og hugsanlega ná þeir ekki góðum árangri á prófum vegna skorts á heimavinnu. Stúlkur svöruðu því mun oftar til í rannsókninni en drengir að þær væru niðurdregnar eða einmana. Ingólfur telur erfitt að segja til um hvort þessi atriði sýni að drengirnir eigi á brattann að sækja eður ei. Ef hlutirnir eru skoðaðir í sögulegu ljósi hafa stúlkur líklega alltaf fengið betri einkunnir en drengir en enginn hefur velt því fyrir sér af því stúlkur hættu hvort sem er í skóla. Ingólfur fullyrðir að orðrómurinn um slæma stöðu drengja í skólum sé orðum aukinn og að hann telji að ýmsar úrbætur verði að gera á skólakerfinu aðrar en gagnrýni á kvennamenningu skólanna.

Hvernig skal bæta skólana?

Grunnskólinn er ekki fullkominn. Ingólfur telur að hægt væri að gera ýmsar úrbætur á stöðu kynjanna í skólakerfinu, ekki einungis drengja. Hann telur eftirsóknarvert að setja upp kynjagleraugun og sætta sig við að grunnskólinn er ekki kynlaus stofnun. Stefnumótun og úrbætur verði að taka mið af því og þykir honum að stefnan í menntamálum drengja ætti að vera sú að hvetja þá til að taka að sér störf sem álitin eru kvennastörf.

Ingólfi varð tíðrætt um skaðlegar karlmennskuhugmyndir í fyrirlestri sínum sem felast í ofbeldi, hetjuskap, áhættuhegðun, snilld án fyrirhafnar og skyldugagnkynhneigð. Hann er þó ekki tilbúinn til að skrifa upp á það að þessar hugmyndir vakni með strákum vegna skorts á karlkennurum í skólastarfi líkt og Hafsteinn Karlsson leiðir líkur að. Umhyggja og samskipti eru mikilvægar námsgreinar og eiga að mati Ingólfs að skipa jafnstóran sess og lestur, skrift og stærðfræði. Hann telur að fjalla þurfi sérstaklega um karlmennsku, og þá auðvitað líka kvenleika, í skólanum til að nemendur geri sér grein fyrir þessum hugmyndum. Ég gæti trúað því að markviss umfjöllun um hvað felst í hefðbundnum hugmyndum um kynhlutverkin myndi vekja nemendur til umhugsunar um að þau hafi í raun val um hvort þau vilji gangast upp í hlutverkunum því, eins og ég heyrði þessu eitt sinn líkt við, þá þarf maður að vita að maður reyki til að geta hætt.

Ingólfur færir mjög sannfærandi rök fyrir því að drengjaorðræðan sé nokkuð orðum aukin og jafnvel til þess fallin að grafa undan femínisma og jafnréttisbaráttu. Það er ekki hægt að afneita þeirri staðreynd að strákum líður oftar illa í skólanum og fá lægri einkunnir en hins vegar verður að taka tillit til þess að almennt eru stúlkur niðurdregnari og með minna sjálfstraust. Augljóslega þurfa því bæði kyn á nýjum aðferðum að halda í skólastarfi og uppeldi, ekki bara drengirnir. Niðurstaðan er því sú að það þýðir ekki að einblína á annað kynið í menntastofnunum landsins og heldur ekki að afneita því að þar séu tvö kyn því meðaltalsuppeldið virðist ekki skila sér nægilega vel. Ég tek því undir með Ingólfi að líti þurfi á skólastarf með kynjagleraugunum og hjálpa börnunum að þjálfa þá þætti sem þau tileinka sér ekki sjálf vegna kyns síns. Þannig gæti drengjaorðræðan skilað sér inn í skólana í auknu jafnréttisstarfi.