Umburðarlyndi og útilokun

John Locke

Eitt þess sem saga Evrópu hefur snúist um í meira en 500 ár er umburðarlyndi og skortur á því. Í dag er umburðarlyndi talið meðal þess merkasta sem innræta beri æskunni, til dæmis er umburðarlyndi talið upp í inngangshluta nýrra laga um leik-, grunn- og framhaldsskóla sem grunngildi menntunar.¹ Hvort umberi eigi náungann, hvernig megi fara að því og hvernig skuli skilja á milli þess sem hægt er að líða og hins sem ekki megi umbera hefur alltaf verið umdeilanlegt og breytingum undirorpið. Hér verður einum merkilegum grunntexta evrópsks umburðarlyndis, Bréf varðandi umburðarlyndi eftir John Locke, gerð stutt skil og velt vöngum yfir takmörkunum umburðarlyndis.²

Umburðarlyndi gagnvart ákveðnum hópum, útilokun á öðrum og barátta um hver eigi heima í hvorum flokknum hafa verið áberandi allt frá siðaskiptum. Blóðug átök um trúarbrögð höfðu sett mark sitt á Evrópu í 150 ár þegar Locke setti fram „lausn" sína í Bréfi varðandi umbuðarlyndi (e. A letter concerning Toleration). Bréfið er skrifað árið 1689, stuttu eftir að Englendingar höfðu losað sig við hinn kaþólska og nokkuð umburðarlynda Jakob II og sett mótmælendurnar Vilhjálm af Óraníu og Maríu II á valdastól.³

Locke skrifar því eðlilega út frá trúarbrögðum, hvað ríkis- og kirkjuleiðtogar og einstaklingar þurfi að umbera í trúmálum og hvers vegna. Útgangspunktur Lockes er alger aðskilnaður ríkis og kirkju. Ríkið getur að mati Locke ekki breytt trúarsannfæringu manna og skipti það sér af trúmálum einstaklinga verði útkomann í mesta lagi hræsnarar. En þessi praktíska ástæða fyrir afskiptaleysi ríksins í trúmálum á sér einnig trúarlega stoð því Locke lítur á afkomu sálarinnar sem helsta áhyggjuefni hvers manns. Allir verði því að hafa frelsi til að haga sinni tilbeiðslu eins og þeim finnst vera guði þóknanlegast því þannig megi best tryggja sálarheill þegnanna. Umburðarlyndi verður þannig bæði nauðsynlegt og eftirsóknarvert fyrir ríkisvaldið. Um leið er áhugavert að undirstaða þolgæðis Locke er frelsun sálarinnar fyrir trú.

Ef umbera á marga trúarhópa er ekki nægilegt að ráðamenn hagi seglum eftir ráðum Lockes, nauðsynlegt er að trúarleiðtogar og leikmenn taki boðskapinn til sín. Enginn hefur rétt á ráðast á réttindi og eigur annarra vegna trúar eða trúarbragða. Í þessu skyni vill Locke að úr hverjum ræðustól heyrist boðskapur umburðarlyndis. Þetta úskýrir hann með því að sá hópur sem ekki prediki umburðarlyndi ýti undir ófrið í ríkinu en slíka hópa sé ekki hægt að líða innan ríkisins. Þegar fjallað er um umburðarlyndi allra í Bréfinu er jafnframt lögð áhersla á að ekki sé einungis um þröngt skilgreint réttlæti að ræða heldur þurfi kærleikur, gjafmildi og víðsýni að fylgja með.

Var Locke þá með byltingakenndar nýjar hugmyndir? Var Locke að boða frjálsara samfélag með skoðanafrelsi í óþekktu mæli á hans tíma? Já, að vissu leyti. Hugmyndir hans gengu mun lengra í átt til þess að skapa samstætt samfélag ólíkra trúarhópa en nokkur ríkisleiðtogi hafði gert sér í hugarlund að væri mögulegt. En umburðarlyndi er þó vitanlega mjög takmarkað hugtak. Umburðarlyndi þýðir ekki hugsunar- eða athafnafrelsi og ekki að mismunandi skoðanir séu æskilegar, bara að þær eigi ekki að banna eða útiloka. Í hugum nútíma mannsins er því ekki endilega um mjög háleita hugsjón að ræða. Þar að auki fjallar Locke aðeins um umburðarlyndi á milli trúarhópa og hans aðal áhyggjuefni er ávallt öryggi ríkisins.

Locke fjallar um hvernig öryggi ríkisins er best borgið með umburðarlyndi á 40 síðum en undir lokinn koma tvær síður þar sem Bréfið snýst um útilokun: hverjir eigi að útiloka hverja og hvers vegna. Þar eru taldir þeir sem ekki sýna öðrum umburðarlyndi, þeir sem ekki halda orð sín við aðra trúarhópa og þeir sem ekki boða umburðarlyndi. Á tímum Lockes hefði þetta í raun þýtt að flesta trúarhópa ætti ríkisvaldið að útiloka frá samfélaginu þar sem fágætt var að líta jöfnum augum á trúbræður og þá sem völdu sér aðra leið til frelsunar. En Locke leit svo á að ef hópur manna liti á sig sem verndara sannleikans og setti sig skör ofar en aðra menn hefði söfnuðurinn lýst sig hafna yfir réttindi borgaranna og vald stjórnenda. Í stjórnkerfi Locke er slíkt útilokað, allir verða að lúta valdstjórninni og enginn geti verið yfir hana hafinn. Auk þessara almennu skilmála sem hafa víðtækar afleiðingar tekur Locke sérstaklega fram að alls ekki sé hægt að líða kaþólikka og múslima þar sem trú þeirra bindi þá við annan „prins". Leggur Locke áherslu á að hann vilji alls ekki útiloka kaþólikka og múslima vegna trúar og að slíkt væri ávallt rangt en yfirvöld geti beitt sér sérstaklega gegn ákveðnum trúarhópum svo lengi sem ástæðurnar séu veraldlegs eðlis en ekki byggðar á trú.

Einn er sá hópur sem Locke telur ótækt að umbera sem sker sig þó frá öðrum. Þessi hópur er ekki skipulagður hópur, ekki eru nein dæmi þess að þetta fólk hafi valdið einhverjum skaða eða verið hættulegt öryggi ríkja (eins og færa má rök fyrir með aðra hópa sem hljóta ekki náð fyrir augum Lockes). Enga var þó jafn sjálfsagt að útiloka frá siðuðu samfélagi 17. aldar að mati flestra samferðamanna Lockes. Hér er að sjálfsögðu átt við trúlausa. Þeim halda ekki „loforð, sáttmálar og eiðar sem binda saman samfélag manna" að mati Locke. Forréttindi umburðarlyndis eiga heldur ekki við trúlausa því undirstaða þess er framhaldslíf sálarinnar eins og áður kom fram. Þessi hópur er einnig sá eini sem ekki er einungis illa séður af stjórnvöldum, heldur gefur Locke í skyn að enginn (trúarleiðtogar, leikmenn, önnur ríki) geti sætt sig við trúlausa. Vakin er hér sérstök athygli á útilokun trúlausra og hversu djúpt hún nær í röksemdarfærslu Locke til að varpa ljósi á hversu takmörkuð útilokun mismunandi trúarhópa er í raun.

Í upphafi greinarinnar var fullyrt að Bréf varðandi umburðarlyndi væri einn af grunntextum evrópsk umburðarlyndis undanfarinna alda en nú hefur verið sýnt fram á að Locke hvetur ekki bara til umburðarlyndis og fjölbreytni heldur útilokunar. Gott er að hafa þetta í huga þegar umburðarlyndi dagsins í dag er skoðað, það byggir á þversagnakenndum viðhorfum og öfugsnúnum viðmiðum líkt og þeim sem koma fram í máli Locke. En markmiðið er enn langt undan (hversu takmarkað sem það annars er). Á tímum Lockes var það enn fjarlægari draumur en ráð hans um að umbera ekki umburðarleysi eiga við nú jafnt og þá.