Orðið fornleifafræði vekur ýmsar myndir í huga manna, oft af uppgreftri, gripum og jafnvel mannabeinum, en óneitanlega sjaldnar af sýnatöku, rannsóknastofum og smásjám. Þessir hlutir eru oftar tengdir greinum innan raunvísindanna á meðan fornleifafræðin er frekar flokkuð með hugvísindum, enda er hún kennd undir hugvísindasviði við Háskóla Íslands. Þetta er þó ekki svona einfalt, fornleifafræði er í stuttu máli sú fræðigrein sem fæst við forna menningu með rannsóknum á fornleifum (Böðvarsson 1992). Þar með teljast einnig rannsóknir á umhverfi mannsins því allar þær upplýsingar sem hægt er að safna og greina gefa stöðugt betri mynd af rannsóknarefninu. Upplýsingunum er yfirleitt safnað með sýnatöku á staðnum en við úrvinnslu sýnanna á rannsóknastofu er oftast beitt aðferðum líffræði eða jarðfræði. Þessi hluti úrvinnslunnar er oft kallaður fornvistfræði rannsóknir eða umhverfisfornleifafræði, þó það sé í raun ekki sama greinin. Umhverfisfornleifafræði fæst við samband mannsins og umhverfisins í gegnum tíðina á meðan fornvistfræðin fæst aðalega við umhverfið og breytingar á því jafnt áður sem og eftir að maðurinn kom til sögunnar. Þessar greinar eru þó mjög skyldar og notast að mestu leiti við sömu aðferðafræði.
Umhverfisfornleifafræði er kannski ekki orð sem heyrist oft, en er þó nokkuð gagnsætt. Greinin er mjög þverfagleg og nýtir ýmsar lífrænar leifar til rannsókna á umhverfi fornleifanna á þeim tíma sem þær voru í notkun. Viðfangsefnin eru allt frá beinarannsóknum til smásærra rannsókna sem nýta víðsjár og smásjár. Þeir sem starfa innan greinarinnar hafa mjög mismunandi bakgrunn oft tengdan viðfangsefninu. Umhverfisfornleifafræði tengist manninum beint því aðal rannsóknarefnið er umhverfi mannsins, breytingar á því og sambandið þar á milli og því er hugvísindahlið á þessum rannsóknum líka. Sem dæmi má taka skordýrafornleifafræði sem er sérgrein höfundar. Þar þýðir lítið að greina aðeins þær skordýrategundir sem finnast í jarðlögunum og gefa upp lista, heldur er mikilvægur hluti rannsóknarinnar að skoða einnig hvað fundur þessa tegunda þýðir og tengja þær við efnismenningu staðarinns og atferli manna á svæðinu. Margar skordýrategundir lifa aðeins í ákveðnu umhverfi og sumar tengjast manninum meira en aðrar, lýs finnast t.d. bæði á mönnum og öðrum dýrum en þær eru mjög ólíkar þannig að hægt er að greina hvort menn eða önnur dýr hafi verið á staðnum. Einnig er hægt að sjá hvar ullarvinnsla hefur farið fram eftir því hvar er mikið af kindalús og púpum hennar því púpurnar eru mjög fastar í ullinni og nást aðalega úr henni þegar ullin er unnin. Dæmi um þetta hafa fundist m.a. á Stóruborg (Perry, Buckland et al. 1985) og í Skálholti (Konráðsdóttir 2007). Mynd af höfði kindalúsar fylgir þessum pistli hér að ofan. Auk þess hafa einnig fundist skordýr sem benda til innflutnings á vörum eins og grjónaraninn, sem bendir eindregið til innfluttnings á hveiti (Buckland, Sadler et al. 1992; Konráðsdóttir 2007). En skordýrin eru einnig vísbendingar um umhverfisaðstæður á hverjum tíma, sum sækja í votlendi á meðan önnur vilja frekar lifa í gróðurlitlu umhverfi og allt þar á milli. Það er því ef til vill erfitt að finna þessum rannsóknum ákveðinn stað innan fræðigreina nútímans. Ýmsar rannsóknir falla undir þennan flokk, helstar má telja beinafræði, fornplöntufræði, örformgerðarfræði og í rauninni rannsóknir á öllu því sem finnst í jarðvegi og hægt er að nýta við túlkun rannsóknarefnisins. Það er mikilvægt að átta sig á umhverfi mannskepnunnar í sambandi við hegðun hennar og einnig áhrif hennar á sitt nánasta umhverfi sem og í stærra samhengi. Maðurinn og umhverfi hans er tengt órjúfanlegum og flóknum böndum sem mikilvægt er að öðlast skilning á, sérstaklega nú á tímum þar sem maðurinn hefur haft svo mikil áhrif á umhverfið að hann finnur hjá sér þörf til að snúa þeim áhrifum við.
Það má segja að forvitni manna um umhverfisbreytingar á Íslandi hafi byrjað í landnámu, þar sem sérstaklega er tekið fram að landið hafi verið skógi vaxið þegar landnámsmennirnir settust hér að (Þorgilsson 1946). Það má deila um af hverju Ari fróði tók þetta sérstaklega fram, en seinni tíma rannsóknir hafa sýnt fram á að á Reykjavíkursvæðinu a.m.k. var strax á 10. öld mikið hrun í birkifrjókornum (Hallsdóttir 1992). Þessar rannsóknir hafa vakið mikla athygli og valdið vakningu í að tengja fornvistfræði fornleifafræðinni. Í byrjun voru umhverfisfornleifafræði-rannsóknir á Íslandi að miklu leyti unnar af erlendum háskólaprófessorum sem höfðu sérstakan áhuga á Íslenskri fornleifafræði. Þetta olli því að ákveðnar rannsóknaraðferðir fengu oft sérlega mikla athygli en aðrar minni. En eftir því sem fleiri hafa útskrifast úr fornleifafræði hér á landi þá hefur sérhæfingin líka aukist. Ungir fornleifafræðingar hafa leitað til annara landa til sérhæfingar eftir grunnám og því hefur bæst við sérfræðingaflóruna innanlands. Þetta er vel, því samkvæmt eðli fornleifarannsókna þá er ekki hægt að grafa sama staðinn tvisvar og þess vegna er mikilvægt að safna öllum upplýsingum sem hægt er úr uppgreftrinum strax, og þá þarf að hafa margt í huga og marga sérfræðinga til skrafs og ráðagerða, sérstaklega á byrjunarstigum rannsóknarinnar. Uppgreftir er eins mismunandi og þeir eru margir og aðferðafræði við umhverfisrannsóknir þarf að hanna sérstaklega fyrir hvern uppgröft fyrir sig. Gott dæmi um rannsókn sem sinnir flestum hliðum fornleifarannsókna og þar með talið umhverfisfornleifafræðinni er nýútkomið rit Gavins Lucas, Hofstaðir (Lucas 2009). Þar leitast höfundur við að taka með í reikninginn allt sem nýst getur við túlkun fornleifanna og hefur til þess stóran hóp af sérfræðingum á ýmsum sviðum. Dýrabeina- og jarðvegsfræðirannsóknir bentu meðal annars til þess að fjöldi dýra hafi ekki verið meiri en jörðin stóð undir og áburðarnotkun sýnir að íbúarnir hafi stjórnað býlinu á hagkvæman hátt. Margar aðrar rannsóknir hafa skilað góðum og fjölbreyttum niðurstöðum en það á enn eftir að gera margar þeirra aðgengilegar fyrir almenning, enda tekur úrvinnsla gagna vanalega lengri tíma en uppgröfturinn sjálfur.
Varðveisla á umhverfisleifum er vaxandi vandamál bæði í bókstaflegum skilningi þess orðs og huglægum. Erfitt er að skilgreina hvað eru fornleifar og hvað skal varðveita, enda er það svið stöðugt að víkka, nú þykir til dæmis sjálfsagt að varðveita dýrabein sem ekki þóttu merkilegur pappír hér á árum áður á meðan tilgangur varðveislu þeirra var óljós. Þar er komið mikilvægt vandamál, hvernig skilgreinum við hvað er mikilvægt að varðveita og hverju má henda. Þessi spurning hefur vafist fyrir mörgum og sitt sýnist hverjum. Staðreyndin er samt sú að það bætist stöðugt við þekkingu okkar og aðferðafræði og þess vegna gæti verið hægt að vinna betur úr sýnunum í framtíðinni. Auðvitað er alltaf mismunandi hvernig upplýsingar varðveitast og það er mikilvægt að sníða sér stakk eftir vexti, en þó virðist umhverfisfornleifafræðilegum sýnum oft vera aðalega safnað, en ekki alltaf næganlega unnin. Það er nefnilega eðli þessara rannsókna að þær eru oftast á sýnaformi og því ekki auðvelt að varðveita vel eftir að þeim er safnað. Þetta er því hluti uppgraftrar sem þarf að forvinna fljótt, en endar því miður oft með því að forvinnslan verður misjöfn og ekki endilega sú besta fyrir þær leifar sem finnast. Til þess þarf að gera forransókn á sýnunum fljótlega eftir að þeim er safnað og meta framhaldið útfrá því.
Það er nokkuð ljóst að umhverfisfornleifafræði er að festa sig í sessi hér á landi og þó ýmislegt megi betur fara í þessum málaflokki þá hefur ýmislegt gott einnig gerst. Því miður virðist þó vera erfitt að afla fjár í þessi verkefni en spurningin er auðvitað líka hvert á að sækja þar sem þetta fag er svo þverfaglegt og skilningur jafnvel lítill á báða vegu. Vinna þessa sérfræðinga er oftast mjög tímafrek og þar af leiðandi kostnaðarsöm, en úrvinnsla uppgraftar er það reyndar alltaf. Með minnkandi framlögum til fornleifafræðirannsókna vegna kreppu er líka hætta á því að þessi málaflokkur verði útundan. Það er því ærið verkefni fyrir höndum fyrir umhverfisfornleifafræðinga að kynna betur möguleika þessara rannsókna bæði fyrir kollegum sem og fyrir almenningi og stjórnvöldum.
Heimildir:
Buckland, P. C., J. Sadler, P., et al. (1992). Palaeoecological Investigations at Reykholt, Western Iceland. Norse and Later Settlement and Subsistence in the Nort Atlantic. C. J. Morris and D. Rackman, J. Glasgow, Dep. of Archaeology, University of Glasgow: 149-168.
Böðvarsson, Á. (1992). Íslensk Orðabók. Reykjavík, Mál og Menning.
Hallsdóttir, M. (1992). Saga lands og gróðurs. Tjörnin: saga og lífríki. Ó. K. Nielsen. Reykjavík, Reykjavíkurborg.
Konráðsdóttir, H. (2007). An Archaeoentomological contribution to the Skálholt project, Iceland. Physical Geography. Edinburgh, University of Edinburgh. MSc: 88.
Lucas, G., Ed. (2009). Hofstaðir, Excavations of a Viking Age Feasting Hall in North-Eastern Iceland. Institute of Archaeology Monograph Series 1. Reykjavík, Fornleifastofnun Íslands.
Perry, D. W., P. C. Buckland, et al. (1985). "The Application of Numerical Techniques to Insect Assemblages from the Site of Stóraborg, Iceland." Journal of Archaeological Science 12: 335-345.
Þorgilsson, A. f. (1946). Íslendingabók og Landnáma. G. Jónsson. Reykjavík, Sigurður Kristjásson.