„Vandfýsnasta bókmentaland heimsins“ - Franskar þýðingar II

© Með góðfúslegu leyfi Le Figaro / Avec l'aimable autorisation du Figaro

Latínan var millimálið sem keppst var við að þýða á fyrir fræðaheiminn fyrr á öldum og langt fram eftir 19. öld. Á 20. öld tekur alllangan tíma að ná því að Íslendingar eru enn vel skrifandi. Fáir ráða við íslenskuna í frönskumælandi löndum og þegar því er að skipta hafa fornbókmenntirnar forgang. Að skrifa á öðru máli en íslensku auðveldaði því óneitanlega þýðingar á fyrri helmingi aldarinnar.

Sambandinu við germanskar deildir í Frakklandi hafði lengi verið ábótavant og bókahallæri mikið. Íslenskan var kennd við Sorbonne en eins og prófessorinn, Alfred Jolivet, segir í viðtali haustið 1948 „af nútíma bókmentum er hjer sáralítið til. Þetta gerir alla kenslu í íslensku erfiðari en vera ætti.“¹ Upp úr 1955 fór ástandið að batna því Maurice Gravier, sem þá var nýtekinn við af Jolivet við Sorbonne og átti sæti í stjórn Sainte-Geneviève-bókasafnsins, leitaði til Péturs Benediktssonar sendiherra og „hann kom því í kring að við fórum að fá bækur héðan frá Íslandi og síðan hafa safninu bætzt margar góðar ísl. bækur.“²

Árið 1953 birtist frönsk þýðing á smásögu Halldórs Laxness „Saga úr síldinni“ í þekktu Parísartímariti og er hún eftir Bertil Galland.³ Einnig birtist grein í tímariti friðarsinna eftir Halldór, sem titluð er „Rödd af Íslandi“ í Þjóðviljanum.⁴ Þýðing á smásögunni „Ósigur ítalska loftflotans í Reykjavík 1933“ eftir Halldór fylgir með en þýðanda er hvergi getið.⁵

Stórtíðindin gerast árið 1955. Halldór Laxness fær Nóbelsverðlaunin. Alfred Jolivet skrifaði fallega grein í Le Figaro, segir Halldór Guðmundsson í ævisögu Halldórs Laxness.⁶ Hið rétta er að greinin góða kom út í frægum bókmenntakálfi blaðsins, Le Figaro littéraire, 5. nóvember 1955, undir fyrirsögninni „Nóbelsverðlaunin til Íslands“ (Le Prix Nobel de littérature à l’Islande) á forsíðu en „Nóbelsverðlaunin til Laxness“ (Le Prix Nobel à Laxness) á baksíðu. Myndir af HKL eru hins vegar tvisvar á forsíðu Le Figaro.⁷ Haldið er hóf í salarkynnum Le Figaro littéraire sem ritstjóri bókmenntablaðsins, Pierre Brisson, boðar til. Íslenskir Parísarstúdentar í bókmenntum og listum, íslenskir embættismenn, Maurice Gravier, forstöðumaður sænska stúdentagarðsins,⁸ Pétur Benediktsson sendiherra, Alfred Jolivet prófessor, Hörður Ágústsson listmálari og síðast en ekki síst franski Nóbelsverðlaunahafinn 1952, François Mauriac, frægur pistlahöfundur blaðsins, fagna í sameiningu verðlaununum og bókmenntaárangri þessa unga lýðveldis, eins og þar segir í myndatexta.⁹ Frú Benediktsson (Marta Ólafsdóttir Thors) og sendiherrann¹⁰ eru á spjalli við franska Nóbelshafann þegar myndin er tekin.

Nóbelsárið góða komu út fjórar íslenskar úrvalssmásögur á bók í París og sést á örnefnum að þær eru þýddar úr ensku en þýðenda er ekki getið. Smásögurnar eru eftir Jóhannes Helga, Jochum G. Eggertsson, Þórir Bergsson og Elínborgu Lárusdóttur og birtust þær sama ár í Eimreiðinni.¹¹ Þetta eru allt smásögur sem komust í úrslit í smásagnasamkeppni sem blöð og tímarit í 18 löndum efndu til árið 1954. Titill bókarinnar er ekki af verra taginu, 54 bestu smásögur heims.¹² New York Herald Tribune og Universal Features veittu verðlaun og eru verðlaunasögurnar fremst í bókinni.

Nóbelsárið kemur einnig út þýðing Maurice Gravier á Eiríks sögu rauða og Grænlendingaþætti.¹³ Ári síðar birtist frönsk þýðing Jean Graulier á Silfurtúnglinu í tímariti.¹⁴ Halldór kemur árið 1956 til Parísar og reynast rithöfundarlaunin þegar til kemur heldur rýr en þýðandinn hafði þó fengið sitt.¹⁵ Alfred Jolivet kann vel að meta Kiljans bækurnar en ekki virðist hann hafa reynt við þýðinguna á seinni bók Sölku Völku í millitíðinni því í viðtali við Íslandsheimsókn haustið 1947 talar hann um þýðinguna á Sölku Völku eins og seinni bókin sé ekki til.¹⁶ Það gæti hins vegar verið frönsk kurteisi, að hann forðist þannig að lýsa því beinlínis yfir að hann hafi ekki hug á að þýða hana.¹⁷ Þess utan hefur viðfangsefnið ef til vill þótt erfitt í nýju samhengi því frönsk þýðing á Fuglinum í fjörunni bíður enn. Salka Valka. Petite fille d’Islande var hins vegar endurútgefin í heimsbókmenntaflokknum „Du monde entier“ árið 1956 af augljósum ástæðum. Ári síðar er Atómstöðin þýdd úr dönsku.¹⁸ Það er sú þýðing sem gefin er út í Nóbelsritröðinni 1964 með grein um HKL eftir Steingrím J. Þorsteinsson í þýðingu Alfreds Jolivet. Líklega er Atómstöðin valin því þýðingu á seinni bók Sölku Völku vantaði þá sem nú.

Tvær greinar birtust í franskri þýðingu árið 1960, önnur um forna íslenska list eftir Kristján Eldjárn úr þýsku og hin um Íslendingasögurnar eftir Einar Ólaf Sveinsson í þýðingu Magnúsar G. Jónssonar.

Árið 1961 kemur ungur maður til Íslands sem hafði hrifist af Íslendingasögunum. Hann er 28 ára og heillast af birtu Norðursins.¹⁹ Þetta er nýi franski sendikennarinn sem kennir tvo vetur við Háskóla Íslands og Alliance française. Þessi ungi maður heitir Régis Boyer. Honum líður vel á Íslandi og heldur röð hálærðra fyrirlestra²⁰ í húsakynnum Alliance française. Hann kynnir franska menningu ljúflega, m.a með ljóðalestri á skemmtikvöldum með íslenskum ljóðskáldum. Jón Óskar les t.d. eitt kvöldið úr þýðingum sínum á frönskum ljóðum og sendikennarinn ungi fer með þau á frönsku.²¹ Áður en Régis Boyer heldur til Svíþjóðar 1963 skrifar hann grein í Birting um ?Pierre Teilhard de Chardin (1881-1955)²² og heilsíðugrein um franska háskóla sem birt var um haustið í sunnudagskálfi Morgunblaðsins.²³

Árið 1963 kemur Hrafnkels saga út í franskri þýðingu Pierre Halleux.²⁴ Ári síðar koma fyrstu miðaldaþýðingar Régis Boyer út í hefti, Víga-Glúms saga, Hrafnkels saga Freysgoða, Auðunar þáttr vestfirzka og Gísla saga Súrssonar.²⁵ Paradísarheimt kemur síðan út í franskri þýðingu 1966, en úr millimáli.²⁶

Það er eflaust engin tilviljun að fyrsta ljóðabókin sem kemur út hjá Helgafelli í þýðingu Régis Boyer, haustið 1967, er einmitt eftir Jón Óskar.²⁷ „Það er skemmtilegt til þess að vita að ljóð Jóns koma einmitt út á frönsku – hann hefur sjálfur öðrum fremur stundað það að íslenzka frönsk skáld,“ segir í Þjóðviljanum af því tilefni.²⁸

Næsta þýðing Régis Boyer er einnig ljóðabók. Hann er fyrstur til að þýða Einar Braga á erlent tungumál og kemur bókin út í París árið 1968.²⁹ Í formála bókarinnar skrifar þýðandinn m.a.:

Eins og árátta vorrar aldar krefst, hefur hinni íslenzku skáldakynslóð hans verið gefið ákveðið kennimerki: atómskáldin eru þau nefnd. En þetta heiti lýsir honum listavel. Hann beitir kunnáttusamlegri kenningatækni að hætti íslenzku fornskáldanna, þjálfuðu orðfæri, fáguðu, aflþrungnu, sannarlega atómísku. Hver mynd vekur röð annarra nýrra, fjölmörg tónsvið fléttast saman, hver flötur roðasteinsins kastar nýjum geislum eins langt og augað eygir. Hann nær þessum tökum vegna afar hnitmiðaðs máls, sem gerir ljóð hans allt annað en auðþýdd, og mætti það verða mér afsökun. Hér er samþjöppuð hugsun felld að mjög knöppu formi. Þá spretta undarleg hai-kai (japanskur ljóðháttur – þýð.), eins og „Þegar augun brustu í tunglskininu“ eða „Stef“.

Í ljóðum hans er afl, máttug tilfinning sem haft er gott taumhald á, en brýzt öðru hverju ódulin fram í eftirlætis lofsöngum skáldsins: til lífsins sem er sterkara en dauðinn, til ástarinnar sem er uppspretta lífsins og ábyrgð; þá rís lofgjörðin um jörðina sem er harðbýl en góð, um hafið viðsjált en gjöfult, um konuna sem er ástmild og frjó. Eins og hjá Michaux, glæðir þessi skynjun á hinu jarðneska, sem ógnað er og þó svo lífvænt, hljóðlát ljóð Einars Braga björtum gleðihljómi: konan ung og elskuð ber líf undir brjósti, nóttin fellir fagnaðartár yfir að hafa alið hreinleika dagsins.

Hreinleiki! Sá sem hefur aldrei séð Þingvelli í vetrarsól getur ekki ímyndað sér hvílíka dýpt þetta orð, hreinleiki, hefur í brjósti Íslendings. Menn hafa flekkað hann, því miður. Vígvélar hafa búizt um einhvers staðar á eynni. Hér stígur tónninn, og strengurinn hljóðar af kvöl: er hugsanlegt, að verið sé að syngja haustljóð á miðju vori? Menn þurfa að lesa ljóðið „Staka“ með aðgát og minnugir þess, að „eirrauða agnið“ er dollarinn en „lontan“ hin litla íslenzka þjóð. Síðan geta þeir velt fyrir sér, hver „öngulmaðurinn“ sé. En takið eftir, hve tjáningin heldur áfram að vera hófsöm, skírskotunin hulin: sterk veig og vel eimuð. Annars er ákæran víðtækari! Einar Bragi biður tröll að eiga alla þess yfirborðsglæstu, ólgandi og glamurkenndu „siðmenningu“. Sælla væri að deyja við álfaljóðin fögru…³⁰

Nóbelsskáldið hefur vinninginn á þessu tímabili hvað þýðingar varða eins og eðlilegt er. Atómstöðin og Paradísarheimt, báðar þýddar úr millimáli, koma út 1957 og 1966, og ljóðabækurnar eftir Jón Óskar og Einar Braga, 1967 og 1968. Enn er hlutur millimála nokkur en Alfred Jolivet og Régis Boyer þýða báðir af íslensku. Náin samvinna við íslensk skáld er nýlunda sem veit á gott.