Vangaveltur um lýðræði og þjóðaratkvæðagreiðslur

Nýafstaðin fyrsta þjóðaratkvæðagreiðsla íslenska lýðveldisins vakti mig til umhugsunar um lýðræði og þjóðaratkvæðagreiðslur. Eru fulltrúar okkar á þingi ekki hæfir til þess að sinna störfum sínum eða erum við ekki hæf til að velja okkur fulltrúa? Með hvaða hugarfari sinnir þú starfi þínu sem borgari í lýðræðissamfélagi?

Þónokkrar rannsóknir hafa verið gerðar á áhrifum umræðu á skoðanamyndun. Fjölmiðlar geta haft ómæld áhrif á skoðanir fólks með því t.d. hvernig þeir kjósa að greina atburði. Þetta á sérstaklega við um þegar fólk hefur ekki nægan aðgang að mismunandi túlkun upplýsinga.¹

Ekki þarf að vafra lengi inn á síðum facebook til þess að ennfremur velta því fyrir sér hvort hægt sé að fá fólk til þess að gangast við nánast hvaða málstað sem er. Facebook er greinilega orðið að ,the place to go’ fyrir pólitíska liðssöfnun þar sem sáraeinfalt virðist vera að fá fleiri þúsundir manna til þess að gangast til liðs við hópa sem gera litla sem enga tilraun til þess að útskýra eða færa rök fyrir málstað sínum. Internetið hefur um þónokkurt skeið gegnt veigamiklu hlutverki sem fjölmiðill og einnig sem vettvangur fyrir lýðræðislega umræðu. Með tilkomu internetsins hefur einnig opnast greiðari leið fyrir markvissa pólitíska liðssöfnun t.d. í formi undiskriftasöfnunar, eins og við þekkjum í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar um Icesave-lögin.

Áður en vikið er frekar að þjóðaratkvæðagreiðslum er vert að gera sér grein fyrir hvernig lýðræði við búum við. Stjórnmálafræðingurinn Joseph Schumpeter hafði þá skoðun að lýðræði snúist í meginatriðum um frelsi lýðsins til þess að velja þá sem yfir honum ráða. Schumpeter var hins vegar efins um getu hins almenna borgara til þess að taka milliliðalaust ákvarðanir sem þjóna hagsmunum hans og að hans mati felst hornsteinn lýðræðisins í samkeppni stjórnmálafylkinga sem fólkið svo velur á milli og hafnar. Þennan sama kosningarétt getur fólk að auki nýtt sér sem vopn gegn spillingu og útilokað, í næstu kosningum, þá sem illa hafa staðið sig.² Ekki allir eru sammála skoðunum Schumpeters en það stjórnkerfi sem þykir hvað ákjósanlegast og hefur þannig orðið ofan á í lýðræðisríkjum nútímans er einmitt slíkt fulltrúalýðræði.

Í ríkjum þar sem fulltrúalýðræði er við lýði er stundum, en afar sjaldan (að Sviss undanskildu), gripið til þess í ákveðnum deilumálum, að beita beinu lýðræði í formi þjóðaratkvæðagreiðslna. Hugmyndin með þjóðaratkvæðagreiðslu er að útkoma kosningarinnar endurspegli vilja þjóðarinnar. Hins vegar er ekki hægt að gera ráð fyrir að hún geri það og fyrir því eru margar ástæður. Kosningakerfið sjálft skiptir miklu máli, en það getur að sjálfsögðu haft bein áhrif á niðurstöðu kosningarinnar hvernig lesið er út atkvæðum. Mótun valkostanna á kjörseðlinum getur líka haft áhrif.³ Til þess að ná fram pólitísku jafnvægi og fanga fjölbreyttar skoðanir er einnig nauðsynlegt að reyna að ná fram vilja sem flestra. En þetta getur reynst erfitt. Til þess að kalla fram niðurstöðu er oft nóg að ná fram samstöðu meirihlutans, en það getur reynst flókið að túlka meirihluta og minnihluta, allt eftir því hvaða kosningaraðferð er notuð og hvaða valkostir eru í boði. Svo tekið sé auðvelt dæmi geta tveir svipaðir valmöguleikar af þremur á kjörseðli rýrt gildi þeirra beggja, ef við segjum að meirihluti kjósenda sé í meginatriðum sammála en skipti sér á þessa tvo valmöguleika vegna smáatriða. Þeir sem ósammála velja 3. valmöguleikann og geta þannig auðveldlega náð meirihluta og sigrað kosninguna, en eins og dæmið sýnir endurspegla þessi úrsliti augljóslega ekki raunverulegan vilja þjóðarinnar. Mótun valkosta og sú aðferð sem notuð er til að lesa úr niðurstöðunum skiptir á þennan hátt miklu máli.

En hvernig á að túlka vilja þinn? Er kross á blaði fullnægjandi aðferð til þess að lýsa raunverulegum vilja fólks? Að velja valmöguleika a getur sannarlega þýtt að þú kjósir valmöguleika a en hann getur líka þýtt að þér lítist allavega alls ekki valmöguleika b. Þannig ertu að kjósa strategískt fremur en eftir eigin vilja. Kross á blaði mælir þaðan af síður þá sannfæringu og ákefð sem liggur að baki vali þínu. Kannski ertu einn af þeim sem finnst a bara skömminni skárra en b, en kannski ertu búinn að stofna facebook hóp undir nafninu „Fyrr skal ég dauður liggja en kjósa b“. Hver veit? Allavega ekki þeir sem lesa kjörseðilinn þinn.

Atkvæði þitt hefur sama vægi og annara, hvað sem þér finnst um hlutina, og það sem kannski mikilvægast er; hvað sem þú veist um hlutina. Með kjörseðli þínum fylgir hvorki ferilskrá né meðmæli. Þú þarft ekki einu sinni að rökstyðja svar þitt. Ef til vill ert þú kannski bara fábjáni?

En hver er munurinn á fábjána í kjörklefa og fábjána á þingi?

Sértu fábjáni á þingi er það hugsanlega vegna þess að einhverjir fábjánar kusu þig. Að öllu gamni slepptu þýðir það að þú ert valinn af fólkinu sem kaus þig til þess að starfa í umboði þess. Í 48. grein íslensku stjórnarskrárinnar segir að alþingismenn séu einungis bundir við sannfæringu sína, en ekki neinar reglur frá kjósendum sínum. Sem fulltrúi kjósenda, hefur alþingismaðurinn lifibrauð sitt af því að skoða mál í víðara samhengi en kjósendurnir sjálfir hafa þekkingu, getu, tíma eða vilja til. Alþingismaðurinn þarf einnig að geta tekið erfiðar ákvarðanir og þess vegna er á mörgum stöðum mál sem t.d. varða fjármál ríkisins ekki í höndum þjóðarinnar. Augljóslega er ákveðin hætta á að kjósendur hugsi ekki um langtímahagsmuni sína, og velji frekar lausnir sem þægilegri eru að kyngja.

Vitir þú, sem kjósandi, ekki um hvað hlutirnir snúast eða í hverju hagsmunir þínir liggja er niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar engu að síður bindandi. Þú getur verið jafn hugsunarlaus í kjörklefanum eins og þegar þú gengur til liðs við enn einn facebook hópinn yfir morgunkaffinu. Enda, eins og þar, berðu enga pólitíska ábyrgð. Að vísu situr þú auðvitað sjálfur í súpunni ef þú kýst yfir þig einhverja andstyggð en enginn er að fara að sekta þig eða lögsækja, kasta eggjum í húsið þitt eða krefjast þess að þú segir af þér kosningarétt fyrir glæfralegar ákvarðanir þínar í kjörklefanum.

Ég á ekki við að réttast sé að treysta stjórnvöldum í blindni. En ég velti fyrir mér hvort að þjóðaratkvæðagreiðsla sé ekki virkilega vandmeðfarið fyrirbæri og getur verið ákveðinn galli við lýðræði þegar kemur að erfiðum málefnum. Getur þú í alvöru treyst því að nágrannar þínir, vinir, fjölskylda og fólkið sem þú hittir í heita pottinum, séu betur til þess fallin að taka ákvarðanir um hin ýmsu flóknu mál heldur en fulltrúar þínir á þingi? Maður ber mismikið traust til fólks í kringum sig, alveg eins maður ber mismikið traust til þingmanna. Munurinn er kannski sá að við reynum að koma okkur saman um að velja þessa karla og konur, sem hafa atvinnu af því að kynna sér málefnin og taka ákvarðanir fyrir okkur. Það er bæði kosturinn og gallinn við kerfið sem við búum við.
Er það þess vegna sanngjarnt að tiltölulega lítill hópur fólks, sé hann nógu áberandi, geti beitt þrýstingi og þvingað fram þjóðatkvæðagreiðslu um flókin pólitísk og efnahagsleg málefni, þegar sama fólk hefur þegar í lýðræðislegri atkvæðagreiðslu valið sér fulltrúa til þess að taka slíkar ákvarðanir? Ef að fulltrúarnir eru óhæfir má allt eins velta því fyrir sér hvers vegna í ósköpunum þeir voru kosnir á þing. Fábjánar eru jú fábjánar, bæði í kjörklefa og á þingi.