Verð og virði menningarminja

Menningararfur er mikilvægur þáttur í íslensku hagkerfi en vanmetinn. Íslenskt þjóðfélag leggur hagrænan mælikvarða á náttúruauðlindir sínar en ekki þær menningarlegu, þó svo að þær leggi einnig til þjóðarbúsins. Að vísu eru menningarminjar sjaldnast til sölu og markaðsvirði því óþekkt. Aðferðir við verðmat eru vissulega til, svo sem könnun á því hve háar skaðabætur þyrfti til að bæta fyrir missi einhvers, þó svo að slíkt væri siðferðilega umdeilt. Ekki líta heldur allir gullið sömu augum. Hvaða fébætur þættu sanngjarnar fyrir missi Þingvalla – nú eða Alþingishússins við Austurvöll? Hvað með 100 ára gamlan gaddavír sem finna má strekktan á staura víða um sveitir? Er hann ryðgað sorp eða stórkostlegar minjar um atvinnusögu þjóðarinnar? Myndi ungt fólk meta virði hluta í samræmi við mat eldra fólks? Myndi fólk, sem ekki er alið upp á Íslandi, sjá verðmæti í gamalli tóft? Þætti þeim kannski meira fútt í náttúrulegu baðlauginni handan við hana? Á að meta huglæg gildi út frá magni eða gæðum? Einsögu eða stórsögu? Merkingu eða notagildi?

Gildi menningararfs
Ýmsir hafa reynt að skilgreina hugtakið menningararf. Samkvæmt heimspekingnum Thomas Heyd, sem fjallað hefur mikið um tengsl manns og náttúru, er menningararfur „fyrirliggjandi lager þess mikilsmetna varnings sem fortíð hefur fært nútíð“. Heyd telur þó mikilvægt að vernda upprunaleika (e. integrity) minja. Samtímis má auka virði þeirra og nytjar – þó mikilvægt sé að ganga ekki svo grimmt á þær að kynslóðir framtíðar fái ekki notið þeirra.¹

Áströlsk menningarmálayfirvöld taka í svipaðan streng og skilgreina menningararf (e. heritage) sem það sem við erfum frá gengnum kynslóðum, en þó einkum það sem við varðveitum. Orðið menningararfur eigi bæði við um minjastaði og muni tengda arfleifð þjóðar. Þessu megi síðan skipta niður, með heildrænt minjagildi (e. cultural significance) í huga, í fornminjastaði, stærri svæði og menningarlandslag (e. cultural landscapes). Einnig eigi þetta við um stakar einingar eins og byggingar, helga dóma, jarðneskar leifar og lausa hluti eins og forngripi. Auk þess geti menningararfur falist í rýmisskynjun, svo sem víðáttu og útsýni. Minjagildi feli í sér fagurfræðilegt, sögulegt, vísindalegt, samfélagslegt eða trúarlegt gildi fyrir kynslóðir fortíðar, nútíðar eða framtíðar. Minjagildi helgast af staðnum sjálfum, efniviði hans, staðsetningu, notkun, samhengi, merkingu og menjum. Loks geti staðir haft mjög misjafnt virði, eftir því hver eða hverjir eiga í hlut.²

Verðmat menningarminja: Hinn alvitri reiknistokkur hagfræðinnar?
Eitt sérkenni í tengslum við menningu er að erfitt er að setja verðmiða á ýmsa þætti hennar vegna þess að verðmætamat breytist, jafnvel verulega, milli ára eða kynslóða. Þó er ekkert tæknilega því til fyrirstöðu að beita reiknistokknum á menningarverðmæti og gæta þess að uppfæra matið reglulega í takt við virðismat almennings á hverjum tíma. Ýmsir steinar eru þó í veginum.

Menningarmálayfirvöld í Ástralíu voru með þeim fyrstu að taka reiknistokk hagfræðinnar í sína þjónustu og vildu með því auka vegsemd og virði menningarminja. Í skýrslum þeirra er skilningur á virði menningarminja sagður grundvallaratriði í minjavernd þar sem minjavernd hafi ávallt, meðvitað eða ómeðvitað, stjórnast af slíku; ekkert samfélag eyði orku í að vernda það sem því er einskis virði. Spurningin er einungis hvaða mælikvarða eigi að notast við, verðmat, virðismat eða sambland af hvorutveggja. Þrenns konar nálganir eru algengastar (sjá hér að neðan) en enn sem komið er þykja mælikvarðar helst til hagfræðimiðaðir:

1. Virði sem á rætur að rekja til skynjunar einstaklinga
Slíkt er hægt að mæla með því að spyrja fólk hve miklar fébætur það myndi sætta sig við fyrir horfin almannagæði, eða hve miklu af eigin fé það væri tilbúið að verja í vernd á einhverju. Hagfræðin staðsetur menningarminjar undir samfélagslegum lífsgæðum og virði menningar getur falist í:
o Beinu nytjavirði (e. direct use value), t.d. að horfa á, heimsækja eða vinna á minjastað.
o Óbeinu nytjavirði (e. indirect use value), t.d. stolt og samsemd með þekktum forngrip eða útsýni yfir minjastað
o Virði án nytja (e. non-use value), t.d. ýmis huglæg gæði sem krefjast þess ekki að vera í návígi við viðkomandi stað eða hlut, svo sem tilvistargildi eða valkostargildi. ³

2. Virði sem á rætur að rekja til samfélagslegrar víxlverkunar
Slíkt er hægt að mæla með því að greina hve mikið minjastaður eykur við samfélagslegan höfuðstól (e. social capital) hagkerfisins og almenna aukningu á lífsgæðum.⁴

3. Eiginlegt virði
Slíkt er ekki hægt að mæla með aðferðum hagfræðinnar þar sem það er absolút, óháð hvers konar mati almennings og raunar ekki í tengslum við fólk varðandi aukningu samfélagslegs höfuðstóls eða lífsgæða.⁵

Hagfræðilegt verðmat hefur sína ókosti, en sama má segja um huglægt virðismat sem nú verður skoðað.

Virðismat menningarminja: Hvers ber að gæta?
Stundum hafa menning og náttúra verið álitnar tákna andstæður. Fyrri hluti tuttugustu aldar einkenndist af aukinni vitund um mikilvægi heildstæðrar (og óheildstæðrar) náttúruverndar, ósjaldan á kostnað heildstæðrar verndar menningarminja. Þetta átti þó eftir að breytast, einkum með tilkomu sjónarmiða póstmódernískra fræðimanna, eins og Bruno Latour, sem álitu að náttúra og menning væru í raun ekki andstæður.⁶ Árið 1992 varð menningarlandslag (e. cultural landscapes) skilgreint sem einn þeirra flokka sem vernda bæri samkvæmt Heimsminjaskrá UNESCO (World Heritage Convention) og bættist þar með við flokkun heimsminjaskrár á arfleifðarstöðum náttúru- og menningar. Heimsminjaskrá gerði og gerir enn greinarmun á náttúru- og menningarminjum, en þó er gert ráð fyrir því að sumir staðir hafi blandað virði; gildi þeirra sé af völdum manna og náttúru. Thomas Heyd tiltekur raunar Þingvelli á Íslandi sérstaklega sem gott dæmi um stað með gríðarlegt gildi bæði vegna náttúrufars og menningararfs.⁷

Mannaverk í menningarlandslagi eru í sumum tilvikum álitin bæta við virði svæðisins í stað þess að draga úr gildi þess væri það lítt snortið. Þetta er þó ávallt matsatriði. Susan Denyer hjá ICOMOS telur menningarlandslag á heimsminjaskrá þurfa að hafa framúrskarandi alheimsvirði, hafa skýr ytri mörk sem dregin eru af náttúru og menningu, og burði til að tjá sérstöðu svæðisins án mikillar miðlunar. Hún telur ennfremur að öll svæði heimsins gætu verið tilnefnd, en það menningarlandslag sem kemst á heimsminjaskrá þurfi að vera táknmynd afar sérstæðs og sterks sambands manns og náttúru, sem og að vera fólki mikils virði. Virði geti, að hennar sögn, verið virði einstaklinga eða hóps, og verið innan svæðis, innan lands eða alþjóðlegt.⁸

Eftirfarandi þættir geta haft áhrif á virði menningarlandslags:

• Fágæti eiginleika svæðis
• Gnægð af ákveðnum þáttum innan svæðis
• Hvaða áhrif svæði hefur haft á umhverfi sitt (t.d. gömul valdamiðstöð)
• Hvort það sé dæmigert fyrir sambærileg svæði
• Hvort það skapi áhugaverða minjaheild ⁹

Susan Denyer tiltekur einnig gildi upprunaleika og segir virði svæðis ennfremur geta verið samfélagslegt, t.d. þjóðartákn, og/eða efnahagslegt, t.d. mikilvægt vegna ferðamennsku. Eins og Heyd nefnir Denyer Þingvelli sérstaklega á þeim forsendum að þeir séu náttúruperla, fundarstaður Alþingis í 800 ár og afar tengdir sjálfstæðisbaráttu Íslendinga í lok 19. aldar. Framúrskarandi alheimsvirði sé því óumdeilt í tilviki Þingvalla að mati Heimsminjaskrár.¹⁰

Menningarhagfræðingurinn David Throsby lítur á málin með hagfræðigleraugum og telur ýmsa steina vera í vegi þess að meta virði menningarminja. Helstu lausnir hans á því eru að:

• Gera greinarmun á fagurfræðilegu og menningarlegu virði
• Bera virðingu fyrir virði sem þorri fólks gefur minjum sem fræðimenn telja ekki endilega mikilvægar,
• Hafa í huga að virði er fljótandi; gildismat getur breyst og ekki er hægt að staðsetja mat á einu fræðasviði
• Sætta sig við að sumt sé einfaldlega ómælanlegt, hvort sem er með megindlegum eða eigindlegum aðferðum.¹¹

David Throsby leggur til að mælikvarðar geti verið fastir eða færanlegir eftir aðstæðum og að mat geti bæði helgast af hlutlægum og huglægum þáttum. Hann leggur til eftirfarandi mælistiku á virðismat menningarminja:

• Fagurfræðilegt gildi
• Trúarlegt gildi
• Samfélagslegt gildi
• Sögulegt gildi
• Táknrænt gildi
• Gildi upprunaleika¹²

Tillaga David Throsby er að mínu mati nokkuð heildstæð og gæti nýst í íslensku samhengi. Þó er alltaf erfitt að segja til um gildi hinna huglægu þátta, t.d. um fagurfræðilegt gildi. Auk þess mætti ímynda sér að fræðimenn og almenningur meti gildi minja á ólíkan hátt. Kostur tillagna Throsby er sá að sjónarmiðum almennings er gefið aukið vægi og bent er á kosti þverfræðilegrar aðkomu virðismats í þeirri von að koma böndum á hlutdrægni einstakra fræðigreina.

Gildi hvers?
Þegar virðismat menningar er til umræðu endurspegla röksemdarfærslur ávallt þann sem rökræðir. Algildir mælikvarðar eru því miður víðs fjarri, enda afar vafasamt að setja gildi eins framar gildum annarra. Margir telja einnig að verðmat og virðismat minja siðferðilega rangt. Virðismat menningar er þó óumflýjanlegt í allri umgengni við minjar; meta þarf áhrif á þær, lýsa þarf þeim, gera þarf við þær, staðfesta þarf upprunaleika þeirra og jafnvel að afneita virði þeirra. Gott dæmi um það síðastnefnda er Grásteinn við Vesturlandsveg, en nokkrir fornleifafræðingar mótmæltu opinberlega varfærnislegri umgengni Vegagerðarinnar við hann á sínum tíma og töldu hann ekki ósvikinn álfastein heldur tuttugustu aldar tilbúning. Þó má setja spurningarmerki við það virðismat; ógilti nýlegt gildi steinsins virði hans? Getur þjóðtrú aldrei átt rætur sínar í nútímanum? Vissulega er þjóðtrú hluti af lífi nútímafólks. Uppruni í nútíma rýrir þó yfirleitt virði ætlaðra minja – þó svo að tilkoma þeirra geti sagt mikla sögu um samfélag viðkomandi tímabils. Margir hafa einnig nefnt gróðursetningu barrtrjáa, erlendrar trjátegundar, á Þingvöllum í miðri sjálfsstæðisbaráttu Íslendinga sem gott innlegg í samfélagslýsingu þess tíma og því eigi trén rétt á áframhaldandi tilvist. Þó hafa þau verið álitin ógna stöðu Þingvalla á heimsminjaskrá þar sem þau brjóti í bága við hina ætluðu rammíslensku minjaheild svæðisins. Gildi hvers skyldu ráða í þeirri umræðu? Táknfræði er einnig afar mikilvæg í umræðu um minjagildi. Skyldi flokkun Davið Throsby, þar sem táknrænt gildi minja er aðeins einn flokkur af sex, gera of lítið úr mikilvægi minja sem álitnar eru þjóðartákn?

Síðustu tvo eða þrjá áratugi hafa póstmódernískar kenningar rutt um koll ýmsu sem áður þóttu viðtekin sannindi. Tvíhyggja hefur þurft að víkja fyrir misleitri veröld. Sannleikur nútímans er hugsanlega orðinn afstæður að hætti félagshyggjugilda, ekki lengur absolút að hætti íhaldssamra gilda. En þrátt fyrir viðleitni póstmódernismans til að útvíkka virði hluta hefur þó ekki komið fram hin rétta aðferð við að skynja og meta virði menningar. Sökum þessarar óvissu er stundum talað um „virðiskrísu“ í menningarfræðum í dag.