Verksmiðjubúskapur í augum kjötætu

Allt frá byrjun höfum við mennirnir drepið önnur dýr okkur til matar, það er ekkert ónáttúrulegt eða óeðlilegt við það. Í mörg árþúsund höfum við einnig stundað búskap, sem sagt ræktað dýr okkur til nytjar. En í dag verður það að segjast að þessi búskapur hefur tekið á sig mjög ónáttúrulega mynd, í dag fjöldaframleiðum við dýr.

Bragðgóð dýr eru framleidd eins og hver önnur vara, þau eru unninn og svo skellt í umbúðir. Ónýtum dýrum er hent eins og gölluðum vörum, hent í ruslið, ofnin eða tætarann, hvort sem þau eru lifandi ennþá eða ekki. Þetta er ekki búskapur heldur iðnaður. Markmiðið með verksmiðjubúskap er að framleiða sem mest fyrir sem minnstan kostnað, eins og hjá öðrum fyrirtækjum.

Mörg orð hafa verið sögð um réttmæti dráps en sjálf slátrunin er ekki slæmi hlutinn í þessu tilfelli, þvert á móti er dýrunum gerður greiði með henni. Þannig er að flest þessara dýra eru orðin nokkuð geðtrufluð eftir lífstíð í búri ekki mikið stærri en þau sjálf. Lífstíðin er þó ekki mjög löng þar sem mikið magn af hormónum, vítamínum og öðrum efnum er dælt í dýrin til að þau stækki fljótt svo hægt sé að pakka þeim inn í umbúðir og selja sem fyrst.

Kjúklingar, til dæmis, lifa í náttúrulegu umhverfi í 15-20 ár, en með hjálp tækniþróunar og á sviðum eins og efnafræði þá er hægt að rækta fullvaxta kjúkling á sex til sjö vikum til slátrunar. Þessar sex til sjö vikur eyða þau í plássi ekki nógu stórt til að snúa sér við í, umkringd eigin skít og annarra og innan um aðra geðveika kjúklinga; mörgum dauðum, helst úr hjartastoppi vegna þess að líkamar þeirra ráða ekki við þennan öra vöxt.

Vissulega er það gott viðskiptavit að nýta plássið á þennan hátt og til minnkunar á kostnaði er séð fyrir flestu sem gæti komið upp á, til dæmis er goggurinn á kjúklingunum klipptur af snemma eftir fæðingu til að koma í veg fyrir að kjúklingarnir meiði sjálfa sig og aðra. Ekki að allir gætu gert mikið af því þó, þar sem fætur þeirra halda þeim ekki uppi vegna ofvöxts, sem aftur veldur vandræðum því ekki er hægt að liggja án þess að halla sér upp að öðrum dýrum.

Sömu sögu er að segja af öðrum sveitadýrum, ræktunin er þó að sjálfsögðu misjöfn eftir dýrategundum, mismunandi dýr kalla á mismunandi aðferðir. Dýrin þekkja kannski ekkert annað, en sársauki hættir því miður ekki að vera sár þó hægt sé að venjast honum. Dýrin hafa kannski ekki sömu meðvitund og við mannfólkið, þó fuglar og spendýr finni fyrir sársauka á sama hátt og menn þá gerir það bara að verkum að þau eru ekki jafn meðvituð um hvers vegna þeim líður svona, ekki endilega kostur fyrir þau.

Ekki þarf að vera grænmetisæta eða dýraverndunarsinni til að sjá að eitthvað við þetta er ekki rétt. Það má matreiða aðstæðurnar á ýmsan hátt en þær siðferðisspurningar sem koma upp þegar velt er fyrir sér dýraríkinu og misnotkun þess eru margar. Þetta eru auðvitað flest gróf dæmi í eina áttina, en aðferðirnar eru þó aldrei það sem við myndum kalla “manneskjulegar“.

Ómanneskjuleg meðhöndlun á dýrum er ein ástæða þess að hægt er að vera mótfallinn verksmiðjubúskap, en ekki sú eina. Til dæmis hnigna gæðin á landbúnaðarafurðum til muna og þegar samkeppni er komin á markaðinn er erfitt að keppa við verksmiðju. Þetta verður svo til þess að fleiri verksmiðjur opna og fleiri dýr eru framleidd ódýrara. Þessi mikla samkeppni sem fylgir auðvaldsstefnunni hefst og leitin að ódýrari vöru hefst næstum sjálfkrafa. Hinn meðal bóndi eins og hann var fyrir rétt hálfri öld síðan er deyjandi stofn og eru ekki miklar líkur á að hann nái meirihluta á markaðnum einhvern tíma bráðum.

Það má færa þau rök að verksmiðjubúskapur sé nauðsynlegur til að fæða alla þá miljarða manna sem búa á jörðinni, það má einnig færa þau rök að þetta séu viðskipti eins og hvað annað. Bæði má vel vera rétt en það þýðir ekki að ómögulegt sé að bæta lögin sem halda utan um meðferðina á óunna matnum okkar. Með því að gera hluti eins og að klippa gogga af kjúklingum og rífa tennur úr svínum er verið að aðlagast þeim aðstæðum sem skapast hafa vegna verksmiðjubúskapar. Náttúran fær litlu að ráða í þessum málum og skapast af því ýmis vandamál sem hér hafa verið greind og mörg fleiri.

Verksmiðjubúskapur er stundaður á Íslandi eins og annars staðar þó ekki sé jafn mikill markaður fyrir hann eins og til dæmis í Bandaríkjunum sökum stærðar. Sömuleiðis erum við með önnur landbúnaðarlög sem vernda neytendur meira heldur en til dæmis bandaríkjamenn, en það er líklega enn einn hluturinn sem við erum heppin með, eða hvað?

Ástæða þessara skrifa er einfaldlega vilji til þess að fólk sé meðvitað um hvernig heimurinn í dag gengur fyrir sig. Við vitum öll að hann er ekki fullkominn en ýmislegt er hægt að gera til að friða samvisku sína, þó ekki nema bara örlítið. Til að mynda er eitthvað til sem heitir “lífrænt ræktaður matur“, eitthvað sem flestir hafa örugglega heyrt nefnt oftar en einu sinni, og er það kannski hin hliðin á þessu öllu saman. Það eru ákveðnar reglur sem þarf að fylgja til að hægt sé að kalla mat lífrænt ræktaðan og ef þeim er fylgt þá er nær allt sem einkennir verksmiðjubúskap bannað. Það getur varla þótt eins freistandi fyrir bændur að fara út í þannig búskap nema fyrir tilstilli hugsjónar þar sem hann er dýrari í rekstri og hefur ekki nema um tvo hundraðshluta af markaðinum, sem líklega er ekki nóg til að græða mikið á. Eins og stendur þarf að hafa meira fyrir því að borða vel en ef verðlaunin eru hollari og betri matur og aðeins minni óþarfa þjáning þá er það örugglega þess virði.