Matthías Jochumsson (1835–1920) er eitt öflugasta ljóðskáldið í íslenskri bókmenntasögu. Hann var líka afkastamikill þýðandi, leikritaskáld og leikritaþýðandi en auk þess var hann fyrirtaks sálmaskáld og eru margir af ástsælustu sálmum þjóðarinnar einmitt eftir hann.
Hann fæddist á bænum Skógum í Þorskafirði og þar átti hann heima til 11 ára aldurs hjá foreldrum sínum. Eins og tíðkaðist á þessum tímum stundaði Matthías aðallega sjómennsku og sveitavinnu, en einnig verslunarstörf úti í Flatey á Breiðafirði. Matthías var tæplega hálfþrítugur þegar hann hóf nám við Lærða skólann í Reykjavík – og því nokkuð seinn að sækja sér það nám. En prestnámi lauk hann um þrítugt.
Frægasta verk Matthíasar, fyrir utan „Ó, Guð vors lands“, þjóðsöng Íslendinga, er líklega leikritið Skugga-Sveinn en Matthías var mikill áhugamaður um leiklist og þýddi til dæmis nokkur verk eftir William Shakespeare: Hamlet, Makbeð, Óþelló og Rómeó og Júlíu. Þá þýddi hann Manfred eftir Lord Byron og Brand eftir Henrik Ibsen.
Sem ljóðskáld var Matthías mjög virtur og mörg ljóða hans lifa með þjóðinni, þar má nefna ljóð hans um Eggert Ólafsson og hans hörmulega dauðdaga sem byrjar svo:
Þrútið var loft og þungur sjór,
þokudrungað vor.
Það var hann Eggert Ólafsson,
hann ýtti frá kaldri Skor.
Þá er mörgum minnisstætt ljóðið um viðureign Grettis og Gláms, „Úr Grettisljóðum“ sem hefst svo:
Hann hlustar, hann bíður, hann bærist ei,
heldur í feldinn, horfir í eldinn
og hrærist ei.
Og þá er ekki úr vegi að nefna ljóð Matthíasar um kollega sinn í prestastétt og mesta sálmaskáld Íslendinga, Hallgrím Pétursson, þar sem Hallgrímur birtist okkur sem Kristsgervingur. Ekki síst í þessum þremur erindum innan úr miðju ljóðinu „Hallgrímur Pétursson“:
Signað höfuð sorgarþyrna ber, –
sjá, nú þekkist hann, sem dáinn er.
Oftast fyrst á þessum þyrnikrans
þekkir fólkið tign síns bezta manns.
Heita, blíða, hrausta, djúpa sál,
heill sé þér við Guðs þíns dýrðarbál!
HIýtt við þér, er hani dauðans gól,
hefur ljómað Kristí andlits sól.
Langt með Pétri sástu kvalakvöld,
Kaífasar höll var sjálfs þín öld –
sama ambátt: hroka-hjátrú blind;
hjálpin sama: Jesú guðdómsmynd.
Það væri drjúgt pláss sem færi undir það að telja upp þann skáldskap Matthíasar sem verðskuldaði að vera nefndur hér. Sem betur fer eru ljóðasöfn með skáldskap skáldsins á Sigurhæðum vel aðgengileg og má hiklaust hvetja til lesturs á þeim, stundum sem teknar eru undir þá iðju er vel varið.
Matthías var þríkvæntur. Fyrsta eiginkona hans, Elín Sigríður Knudsen, lést annan jóladag 1868 eftir aðeins þriggja ára sambúð þeirra. Ingveldi Ólafsdóttur kvæntist hann í júlí 1870 en hún andaðist tæpu ári síðar, í júní 1871. Í júlí 1875 gekk hann að eiga Guðrúnu Runólfsdóttur og lifðu þau saman í 45 ár. Matthías var prestur í Odda á Rangárvöllum á árunum 1880–86 og síðan á Akureyri 1886–99. Heimili þeirra hjóna, Sigurhæðir, er í dag varðveitt sem minjasafn.
„Ó, Guð vors lands“, sem við yfirleitt köllum svo, ber í raun titilinn „Lofsöngur“. Þegar Matthías var í Edinborg í Skotlandi hjá vini sínum Sveinbirni Sveinbjörnssyni tónskáldi orti hann fyrsta erindi ljóðsins. Það var árið 1873, en hann lauk ekki við verkið fyrr en veturinn 1873–1874 og þá í Lundúnum. Sveinbjörn samdi svo lagið árið 1874 þegar ljóðið var fullbúið. Þetta ljóð endurómar tvo ritningarstaði, að grunni til er það 90. Davíðssálmur sem er undir og þá þetta vers:
Því að þúsund ár eru í þínum augum / sem dagurinn í gær, þegar hann er liðinn, / já, eins og næturvaka. (Sl 90:4)
Reyndar má segja að allur andi þessa sálms endurfæðist í ljóði Matthíasar. En síðan er rétt að benda á Síðara Pétursbréf:
En þetta eitt má ykkur ekki gleymast, þið elskuðu, að einn dagur er hjá Drottni sem þúsund ár og þúsund ár sem einn dagur. (2Pét 3:8)
Hér hvetur Pétur lesendur sína til að gleyma ekki einu grundvallaratriði varðandi eðli Guðs. Hann er eilífur. Hann er ekki bundinn af tímaskynjun manna, þar sem ár og áratugir líða. Pétur er hér því sjálfur að vísa í 90. Davíðssálm, vers 4. Þannig eru þessir tveir ritningarstaðir, þar sem sá yngri hverfist um þann eldri, grunnurinn að kjarnahugsun Matthíasar og boðskap „Lofsöngsins“.
Ljóð og lag voru frumflutt í Dómkirkjunni í Reykjavík sunnudaginn 2. ágúst 1874 – það var samt ekki þá verið að flytja verkið sem þjóðsöng. Undir lok 19. aldar var „Ó, guð vors lands“ oft sungið opinberlega, en það var ekki fyrr en á tímabilinu frá 1904 til 1918 sem verkið fer að ávinna sér sess sem þjóðsöngur. Við fullveldistökuna 1918 var það leikið sem þjóðsöngur Íslendinga og hefur verið það ætíð síðan.
Tvo jólasálma á Matthías sem mörgum finnast ómissandi í helgihaldi á aðventu og jólum; „Fögur er foldin“ og „Það aldin út er sprungið“. „Hvað boðar nýárs blessuð sól“ er líkast til sungin í hverri einustu messu á nýársdag. Marga aðra sálma mætti nefna, eins og „Hærra, minn Guð, til þín“ og „Ó, faðir, gjör mig lítið ljós“ sem er í raun falleg bæn og í sama anda er „Ó, ljóssins faðir, lof sé þér“.
Eitthvað af sálmum Matthíasar eru þýðingar eða þá að erlendir sálmar eru „ortir upp“ sem kallað er. Sá þekktasti þeirra er enski sálmurinn „Lýs, milda ljós“. Á frummálinu heitir hann „Lead, kindly Light“ og er eftir John Henry Newman (1801–1890), enskan mann sem oft er einfaldlega kallaður Newman kardínáli. Svo skemmtilega vill til að tvær íslenskar útgáfur eru til af þessum sálmi Newmans. Það er þýðing Matthíasar og svo þýðing vestur-íslenska skáldsins Jóns Runólfssonar (1885–1930). Jón þótti frábær þýðandi, hann gaf út ljóðabókina Þögul leiftur þar sem er að finna, meðal annars, hinn fræga ljóðabálk Alfreds Tennyson, Enoch Arden, í þýðingu Jóns.
Til gamans verður brugðið hér upp texta Newmans og svo þýðingum Íslendinganna:
1
Lead, Kindly Light, amidst the encircling gloom,
Lead Thou me on!
The night is dark, and I am far from home,
Lead Thou me on!
Keep Thou my feet; I do not ask to see
The distant scene; one step enough for me.
2
I was not ever thus, nor prayed that Thou
Shouldst lead me on;
I loved to choose and see my path; but now
Lead Thou me on!
I loved the garish day, and, spite of fears,
Pride ruled my will. Remember not past years!
3
So long Thy power hath blest me, sure it still
Will lead me on.
O'er moor and fen, o'er crag and torrent, till
The night is gone,
And with the morn those angel faces smile,
Which I have loved long since, and lost awhile!
Matthías:
1
Lýs, milda ljós, í gegnum þennan geim,
mig glepur sýn
því nú er nótt og harla langt er heim.
Ó, hjálpin mín,
styð þú minn fót, þótt fetin nái skammt
ég feginn verð ef áfram miðar samt.
2
Ég spurði fyrr: Hvað hjálpar heilög trú
og hennar ljós?
Mér sýndist bjart en birtan þvarr og nú
er burt mitt hrós.
Ég elti skugga, fann þó sjaldan frið
uns fáráð öndin sættist Guð sinn við.
3
Þú ljós, sem ávallt lýsa vildir mér,
þú logar enn,
í gegnum bárur, brim og voðasker.
Nú birtir senn.
Og ég finn aftur andans fögru dyr
og engla þá sem barn ég þekkti fyrr.
Jón:
1
Skín, ljósið náðar, myrkrin grúfa grimm,
ó, lýs mér leið,
og langt er heim, en nóttin niðadimm,
ó, lýs mér leið.
Um fjarlægð hulda hirði’ eg þó ei neitt,
ef, Herra, leiðir þú mig fótmál eitt.
2
Ég ungur var og eigi bað, að þú
mér lýstir leið,
ég hugðist einfær þá, en þig bið nú
mér lýsa leið.
Ó, gleym því, hversu gálaus mjög ég var,
hve glys og dramb mig ofurliði bar.
3
Ég veit sem fyrr þú blessar lífs míns leið
og lýsir mér
í þrautum enn, í jökulnepju’ og neyð,
uns nóttin þver
og við mér brosa engil-andlit blíð,
sem elskað hef ég lengi’, en misst um hríð.
Sálmum Matthíasar Jochumssonar hefur fækkað í sálmabókinni í undanförnum útgáfum, en þó er hann enn meðal þeirra höfunda sem eiga þar flesta sálma. Margt veldur fækkuninni, fleiri höfundar þurfa að fá inni í sálmabókinni með kveðskap sinn, sumt af því sem áður var sungið þykir of þungt í dag og tíðarandinn hefur breyst – og vísast guðfræðin líka. Ekkert af þessu fær því þó breytt að Matthías er eitt af okkar helstu sálmaskáldum – og mun verða svo lengi sem sungið er í kirkjum landsins.
GB