ALMENNT UM HARMLEIKINN
Tragedía, erlenda orðið yfir það sem nefnt er harmleikur á íslensku, kemur úr grísku (τραγωδία, tragoidía). Upphaflega er þetta orð einungis notað um leikrit og vísaði gjarnan í upphafi til verka hinna gömlu grísku harmleikjaskálda Æskílosar (c. 524–c. 456 f.Kr), Sófóklesar (c. 497–c. 405 f.Kr.) og Evrípídesar (c. 480–c. 406 f.Kr.). Síðar í leiklistarsögunni bættust aðrir jöfrar harmleiksins við og nægir þar að nefna Englendinginn William Shakespeare (1564–1616) og hinn franska Jean Racine (1639–1699). En eins og allir vita er harmleikur einnig drifkraftur margra góðra skáldsagna og frásagna af sögulegum toga. Orðið hefur því víðari skírskotun en áður, líkt og annað orð úr leiklistinni, drama – en hver kannast ekki við að hafa „lent í drama“ – án þess að um eiginlega leiksýningu hafi verið að ræða.
Þegar harmleikurinn kemur fram og fullkomnast á sínum tíma í meðförum þeirra Æskílosar, Sófóklesar og Evrípídesar á 5. öld f.Kr. er hann séður sem gagnstætt hugtak við epík (gr. epos). Frummerking þess orðs er „það sem sagt er“. Af leiðir að frumgerð orðsins hefur verið túlkuð sem svo að orðið eigi við þá viðleitni manna að segja sögur, halda á lofti sögnum og löngu máli, svo sem söguljóðum eða frásögnum úr sögu þjóða eða ættbálka. Í vestrænum heimi er yfirleitt litið til Hómerskviða (Ilíonskviðu og Ódysseifskviðu) sem einskonar fyrirmynda að epískum skáldskap. En orðið epík hefur líka breyst og öðlast víðari merkingu en áður, eða hver kannast ekki við það úr daglegu máli að einhver segi frá einhverjum atburði og slái því svo fram að „það sé alveg epískt“. Skiptir þá engu hvort er um að ræða hrakfallasögu af djamminu eða fyndna uppákomu í vinnunni.
En þá aftur að harmleiknum. Líkt og skáldsaga, eða hluti skáldsögu, getur verið harmleikur segir það sig sjálft að í jafn viðamiklu safnriti sagna og Biblían er hljóta að vera harmleikir innan um og saman við. Og það sem meira er, þeir harmleikir geta fallið fullkomlega undir hina klassísku skilgreiningu á tragedíunni, á því hvaða eðlisþætti þarf að uppfylla svo að um harmleik sé að ræða.
Áður en lengra er haldið er rétt að huga að því hvað gerir harmleik að harmleik – og skoða hver hin klassíska skilgreining er. Þá leitum við aftur í elsta ritið sem þekkt er um skáldskaparfræði, það er eftir gríska heimspekinginn Aristóteles (384 –322 f.Kr.) og heitir Um skáldskaparlistina. Í því riti setur Aristóteles fram ákveðna hugmyndafræði um harmleikinn, um tilgang hans og gerð. Grunnurinn er sá að mati höfundar að skáldskapurinn feli í sér hermun, eftirlíkingu (e. mimesis), þar sé þó ekki um að ræða eftirlíkingu þess sem hefur gerst heldur þess sem kann að gerast, gæti mögulega gerst. Hamleikurinn á í senn að vekja skelfingu og samlíðun – en undir harmleiknum á hugurinn að hreinsast af þessum tilfinningum en þá hreinsun kallar Aristóteles kaþarsis. Segja má að þar liggi markmið harmleiksins. Líkast til er þessi gagnsemishugmynd sprottin af því að Platón hafði áður sett fram þá skoðun að harmleikurinn væri til óþurftar og hefði slæm áhrif á mannlífið – því vildi Aristóteles andmæla.
Hin tragíska hetja þarf samkvæmt Aristótelesi að ganga í gegnum ákveðið ferli, hún er auðvitað stödd í ferli sem er eftirlíking, það er umhverfi eða aðstæðum sem gætu verið raunverulegar. Hetjan er yfirleitt besta manneskja í grunninn en ekki gallalaus og þar kemur að hún stendur frammi fyrir vali (þarf þó ekki að vera), í þessu sambandi er oft talað um „hið tragíska val“. Hetjan er nánast alltaf maður af háum stigum – því verður fall hans mikið. Oftar en ekki velur hetjan rangan kost og yfirleitt leiðir af því einskonar brot eða misgjörð (gr. hamartia) – hamartia afhjúpar oft veilu í karakter hetjunnar, og oft er það dramb, oflæti (gr. húbris). Þegar hér er komið sögu eru ill örlög óumflýjanleg – það er engu líkara en hetjan sé lent í vél sem getur aldrei flutt hana nema til glötunar. Í stuttu máli, ofdrambið getur leitt til þess að hetjan gerir alvarleg mistök, sem síðan verður til þess að það verður snögg breyting á stöðu persónunnar, (gr. peripeteia), örlögin blasa við. Í kjölfarið áttar hetjan sig á misgjörð sinni og afleitri stöðu, gerir sér grein fyrir sínum eigin mistökum (gr. anagnorisis). Hér hefur vanþekking vikið fyrir þekkingu – á aðstæðum, hlutskipti. Af öllum þessum þáttum verður áhorfandi/lesandi fyrir kaþarsis.
DÆMI ÚR BIBLÍUNNI
Sumar söguhetjur Biblíunnar falla af háum stalli til hörmunga, jafnvel dauða. Sögurnar af þeim hafa yfirleitt mjög mörg, stundum öll, einkenni hins klassíska harmleiks. Í upphafi er ákveðin mikilfengleiki yfir þeim flestum en þrátt fyrir það er einhver galli í karakter þeirra. Þess vegna vonast lesandinn eftir því í lengstu lög að ekki fari illa fyrir viðkomandi. Í hverju tilviki stendur hin biblíulega tragíska söguhetja frammi fyrir vali, oft er það siðferðilegt – og á endanum lærum við að val hennar var rangt; henni mistekst. Gætum að því að oft – og kannski yfirleitt – er valið ekki einfalt, jafnvel þannig að kostirnir sem hetjan stendur frammi fyrir eru báðir/allir slæmir. Afleiðing þessa kemur yfirleitt ekki strax fram, en úrslitin úr valinu flækja fljótlega þennan einstakling í vef sem hann ekki kemst úr. Tragíska hetjan er í senn ábyrg fyrir og fórnarlamb síns eigin harmleiks.
Í Dómarabókinni í Gamla testamentinu er að finna söguna af Samson. Verandi einn af dómurum Ísraels var Samson býsna hátt settur. Hann var maður af háum stigum og þar að auki var hann þekktur fyrir ótrúlega krafta sína, þá krafta hafði hann hlotið frá Guði. En áður en hann fæddist hafði Guð boðað móður hans það að drengurinn sem hún myndi eiga mætti aldrei skerða hár sitt því hann væri helgaður Guði. Hárið varð síðan uppspretta krafta hans, ekkert gat unnið á honum eða verið honum fyrirstaða svo lengi sem hárið var ekki klippt. Samson barðist gegn Filisteum, sem voru óvinir Ísraelsmanna. Hann vann margar hetjudáðir, eins og að drepa ljón með berum höndum og sigra þúsundir Filistea með kjálkabeini asna.
En þrátt fyrir yfirburði sína og að því er virtist flekkleysi hafði Samson veikleika: hann var veikur fyrir konum, það var hans hamartia – og það varð honum að falli. Hann varð ástfanginn af Dalílu, en þar liggur peripeteia sögunnar. Dalíla var fengin af Filisteum til að komast að leyndarmáli krafta hans. Eftir að hún hafði þrýst á hann margsinnis sagði Samson henni að styrkur hans væri í hárinu. Dalíla sveik hann og klippti hárið hans, sem leiddi til þess að Filistear tóku hann höndum og blinduðu hann. Húbris Samsonar kemur fram í óhóflegu sjálfstrausti og hroka, sérstaklega í tengslum við styrk sinn. Hann trúði því að hann væri ósigrandi vegna krafta sinna, sem leiddi til þess að hann tók óþarfa áhættur og sýndi oft óvarkárni. En gleggsta dæmið um húbris Samsonar er samband hans við Dalílu. Þrátt fyrir að vera varaður við hættunni hélt hann áfram að treysta henni og afhjúpaði loks leyndarmál krafta sinna. Þetta ofdramb og vanmat á hættunni leiddi til þess að hann var svikinn, hárið hans klippt og hann missti krafta sína, sem að lokum leiddi til falls hans – falls manns af háum stigum. Húbris Samsonar er því lykilþáttur í harmleik hans, þar sem það var upphafið að hans eigin tortímingu.
Í lokin nær Samson reyndar að hefna sín á óvinum sínum, en örlög hans voru engu að síður ráðin, sú hefnd bar í sér dauða hans sjálfs.
GB