Söngur er áberandi í guðsþjónustunni og þar má flytja, og þar er flutt, tónlist af ýmsu tagi en þó eru það óneitanlega sálmarnir sem eru mest sungnir.
Segja má að orðið „sálmur“ hafi tvær meginmerkingar: Annars vegar er það samheiti yfir safnaðarsöng í helgihaldi og hins vegar er það notað um andleg/trúarleg ljóð sem ekki eru endilega sungin í helgihaldi. Þetta tvennt sameinast svo gjarna í sálmasöngnum í guðsþjónustunni. Orðið „sálmur“ kemur úr grísku (psalmos) og þýðir í raun „söngur við strengjaleik“ en í daglegu tali á orðið sálmur rót sína í Davíðssálmum Biblíunnar og lengi var orðið aðeins notað um þá og þá talað um „Sálmana“. Það er enn gert en þá yfirleitt með þeim hætti að öllum er ljóst að verið er að vísa til þeirrar bókar í Gamla testamentinu.
Sálmasöngur í nútímaskilningi í messum varð ekki algengur fyrr en með siðbreytingu þótt söngur og flutningur á tónlist hafi tíðkast í kirkjunni frá því í frumkristni. Algengast var að sálmar væru ortir við einhver stef úr Biblíunni og var vinsælast að yrkja við eða út frá textum í Davíðssálmum.
Reyndar var það svo fyrir siðbreytingu að söngur og hljóðfæraleikur var hluti af ritúalinu og fór þá allt fram á latínu. Sekventía var þannig þekkt allt frá 9. öld en þá er um að ræða einskonar flúrsöng sem spunnin var við síðasta atkvæðið í Hallelúja í messusöngnum. Hæst stóð sekventían á 12. og 13. öld. Hymni kveðskapur átti sér rætur í forngrískum skáldskap og var þá tíðum undir lýrískum háttum. Svo snemma sem á 2. öld e.Kr. var farið að syngja hymni á grísku við guðsþjónustur. Sem dæmi um latneska hymna sem frumortir voru á íslensku má nefna sálma úr Þorlákstíðum.
Fyrsta íslenska sálmabókin kom út árið 1555 og voru í henni 35 sálmar. Sá kveðskapur var allur þýddur, mest úr þýsku. Það var Marteinn Einarsson biskup sem gaf þá út. Þrem árum síðar, 1558, lagði Gísli biskup Jónsson til aðra sálmabók sem innihélt 17 sálma sem allir voru þýddir úr dönsku. Það sálmakver hefur orðið frægast fyrir það hversu slæmar þýðingar Gísla biskups voru og skáldskapurinn skelfilega vondur.
Guðbrandur Þorláksson biskup gaf út sálmabók árið 1589 og var hún samræmd um allt land að boði Guðbrandar, sem reyndar var þar að framfylgja boði konungs frá árinu 1585. Sálmabók Guðbrands er, ef svo má segja, sú fyrsta sem stendur undir nafni sem sálmabók í þeim skilningi að hún er alþjóðleg í sniðinu og hafði danskar og þýskar fyrirmyndir. Í bókinni voru 328 sálmar og voru þeir flestir þýddir, eitthvað var frumort og eins var eitthvað um að eldri sálmar væru ortir upp og endurskoðaðir. Síðar var þessi bók endurútgefin nokkrum sinnum og aukin, en árið 1594 lét Guðbrandur gefa út messusöngsbók, „Graduale“, sem í munni landsmanna var sjaldnast kölluð annað en Grallarinn.
Sálmabók Guðbrands Þorlákssonar var grundvöllur íslenskra sálmabóka í tæpar tvær aldir. En mikil breyting varð á árið 1772 með Höfuðgreinabók Hálfdáns Einarssonar. Hún var tvískipt og var í fyrri hluta flokkar sálma af sama tagi og verið hafði í fyrri sálmabókum en síðari hlutinn var í raun hin nýja sálmabók þar sem mikið birtist af nýjum sálmum bæði frumortum og þýddum.
Það er ekki fyrr en rúmlega öld síðar að veruleg breyting varð aftur á en þá hafði upplýsingarstefnan verið hér ríkjandi í bókmenntum og heimspeki og í þeim anda lét Magnús Stephensen prenta sálmabók í prentsmiðjunni á Leirárgörðum árið 1801. Var sú bók löngum kölluð „Leirgerður“ eftir prentstað sínum. Þessi bók var notuð breytt og bætt langt fram á 19. öld. Þegar litið er um öxl er ekki hægt að segja að Leirgerður hafi verið góð sálmabók – enda héldu margir sig við Grallarann þó bók Magnúsar væri í umferð.
Árið 1886 var loks gefin út ný bók og var Helgi Hálfdánarson aðalmaðurinn í þeirri útgáfu, sú bók var notuð alla 20. öldina í kirkjum landsins, en vitaskuld endurbætt og endurskoðuð, fyrst árið 1945 og svo árið 1972 og kom svo út með nótum árið 1997.
Sálmabókin sem nú er í notkun kom út árið 2022 og er mikið breytt frá sálmabók Helga og má segja að hún sé sú fyrsta sem ekki „byggi“ á hans bók.
Það er á 17. öld sem íslensk skáld fara að einhverju marki að yrkja sálma. Hallgrímur Pétursson er auðvitað þeirra þekktastur og fremstur en Passíusálmar hans komu út árið 1666 og hafa sálmar úr þeim verið í íslensku sálmabókinni allt fram á þennan dag. Á 18. öld hefur Jón Þorláksson frá Bægisá þótt einna fremstur en hann bæði frumorti og þýddi fjölda sálma. Síðar koma sálmaskáldin Valdimar Briem og Helgi Hálfdánarson en sá síðarnefndi þýddi mjög mikið af sálmum. Þá er ónefndur Matthías Jochumsson sem auk veraldlegra ljóða sinna verður ávallt talinn með helstu sálmaskáldum þjóðarinnar.
Í dag eru sálmar fjölbreyttari skáldskapur en áður var. Mörg nútímaljóðskáld eiga sálma í nýrri sálmabók og hafa þar fyrir utan samið trúarlegan skáldskap sem bara fyrir nokkrum áratugum hefði aldrei ratað inn í sálmabækur.
GB