Aðventa
Orðið aðventa á rætur sínar í latínu, adventus. Orðið þýðir „koma“ og adventus Domini þýðir þá koma drottins. Í því samhengi er ekki flókið að sjá til hvers er verið að vísa. Þetta tímabil eru fjórar síðustu vikurnar fyrir jóladag og miðast við fyrsta sunnudag þessa tímabils. Þannig að ef aðfangadag ber upp á sunnudag verður hann fjórði sunnudagurinn í aðventu. En aftur að orðsifjunum: Latneska orðið adventus er nefnilega þýðing á gríska orðinu parousia sem vísar til endurkomu Krists. Því er það að hjá kristnum skiptist aðventan í eftirvæntingu eftir jólunum sem er fæðingarhátíð Krists – og svo líka biðina eftir endurkomu Krists; speglast í því sú hugsun að Kristur fæðist að nýju ár hvert, eilíflega – allt að endurkomu sinni.
Þá er þess ógetið að við köllum þetta tímabil jólaföstu, en áður var mjög til siðs að sneiða hjá kjötáti á þessum tíma. Á síðustu árum hafa föstur verið að ryðja sér til rúms – með breyttu sniði að vísu – en margir fasta þó með einhverjum hætti á föstunum fyrir stórhátíðirnar jól og páska. Þessi tími sem við bíðum fæðingarhátíðarinnar hefur breyst mjög í áranna rás. Í nútímasamfélagi hefur þetta orðið tími ýmissa viðburða, svo sem tónleikahalds og skemmtana af ýmsu tagi, eru jólatónleikar þar áberandi. Eins eru kirkjur landsins oft með ýmsa dagskrá á jólaföstu.
Fólk byrjar gjarna að skreyta hús sín í upphafi jólaföstu og þar skipar stóran sess aðventukransinn. Í honum eru sem kunnugt er fjögur kerti sem öll hafa sitt heiti með trúarlegri skírskotun. Kveikt er á kertunum þannig að það fyrsta er tendrað fyrsta sunnudag í aðventu, það næsta annan sunnudag og svo koll af kolli – en þegar kveikt er á kerti númer tvö er einnig látið loga á fyrsta kertinu, og þegar kveikt er á þriðja kertinu er líka látið loga á tveimur fyrstu og svo framvegis. Fyrsta kertið kallast spádómskertið og minnir á þá spámenn Gamla testamentisins er höfðu sagt fyrir um komu frelsarans. Annað kertið nefnist Betlehemskertið og táknar það vitaskuld fæðingarstað Jesúbarnsins. Þriðja kertið er nefnt hirðakertið en fjárhirðum voru sögð tíðindin um komu Krists á undan öðrum og minnir kertið okkur á þá. Fjórða kertið nefnist síðan englakertið og minnir okkur á englana sem færðu fjárhirðunum fagnaðarboðskapinn um fæðingu frelsarans. Aðventukransinn er ekki mjög gamall sem slíkur og talinn upprunninn í Þýskalandi á fyrri hluta 19. aldar. Þaðan barst hann til Jótlands og varð síðan algengur í Danmörku um og eftir seinna stríð. Frá Danmörku barst siðurinn til Íslands.
Þorláksmessa
Þorláksmessa að vetri er haldin til minningar um Þorlák hinn helga Þórhallsson biskup í Skálholti en þetta er dánardagur hans árið 1193. Var dagurinn tekinn og helgaður honum árið 1199. Þetta er því arfleifð frá kaþólskum tíma á Íslandi sem hefur haldið sér. Þó ekki sem helgidagur, eða messudagur, en sem sérstakur dagur með sínar eigin hefðir. Þorlákur er eini Íslendingurinn sem tekinn hefur verið í dýrlinga tölu. Jóhannes Páll páfi II. gerði það 14. janúar 1984 og gerði þá Þorlák að verndardýrlingi Íslands. Fjölmargar sögur eru til um kraftaverk Þorláks helga. Páll biskup Jónsson (hann var næsti biskup á eftir Þorláki í Skálholti) safnaði þeim saman á sínum tíma í Jarteinabækur Þorláks helga.
Á síðari tímum hafa ýmsar hefðir mótast á þessum degi. Mjög margir borða kæsta skötu á Þorláksmessu og finnst engin Þorláksmessa án hennar. Á sumum heimilum er sú hefð að skreyta jólatréð á þessum degi. Á enn öðrum heimilum er jólahangikjötið soðið á Þorláksmessu – enda er jólasveinninn Ketkrókur á vappi þennan dag. Þá er Þorláksmessa í hugum margra dagurinn sem síðustu jólagjafirnar eru keyptar. Vinsælt jólalag ber heitið „Þorláksmessukvöld“ en þar samdi Þorsteinn Eggertsson fallegan texta við erlent lag sem hljómsveitin Brunaliðið flutti fyrst, en annað erindi textans fangar vel stemmingu sem margir tengja við þennan dag:
Þorláksmessukvöld
er hátíð útaf fyrir sig;
forleikur að jólunum.
Margir kaupa og hlaupa við fót
til þess að ná í fallegt dót.
Þ.E.
Aðfangadagur 24.desember
Orðið „aðfangadagur“ er líklegast þýðing á gríska orðinu parasceve sem þýðir undirbúningur. En mestan hluta aðfangadags er jú verið að undirbúa jólahátíðina. Jólin eru haldin hátíðleg meðal kristinna manna sem fæðingarhátíð Jesú Krists. Misjafnt er um hinn kristna heim hvort fólk haldi upp á aðfangadagskvöld en sá siður er þó almennur hér á landi og víða í Norður-Evrópu. Aðfangadagskvöld er til dæmis heilög hátíð á Norðurlöndunum öllum, Þýskalandi, Austurríki, Hollandi og Belgíu svo einhver lönd séu nefnd. 24. desember er ekki frídagur eða rauður dagur nema að hluta. Dagurinn telst frídagur frá og með klukkan 13:00 en helgi dagsins byrjar klukkan 18:00. Aðfangadagskvöld er að margra mati hátíðlegasti hluti jólahátíðarinnar og til dæmis má nefna að komið hefur fram í skoðanakönnun að 98% landsmanna gefa jólagjafir en þær eru yfirleitt opnaðar þetta kvöld. Mjög margir fara í guðsþjónustu á aðfangadagskvöld, ýmist í aftansöng kl. 18:00 eða messu seinna um kvöldið og þá stundum miðnæturmessu. Þá er það hefð hjá mörgum að hlusta á útvarpsmessuna frá Dómkirkjunni í Reykjavík kl. 18:00 en henni er útvarpað á RÚV.
Mörg heimili eru afar fastheldin á matarvenjur á aðfangadagskvöld. Hamborgarhryggur hefur löngum þótt vinsæll réttur þetta kvöld en hjá mörgum er það hefð að borða rjúpur. Áður fyrr þótti kjöt og kjötsúpa hæfa þessum degi og þótti veislumatur og hefur örugglega verið kærkomið eftir föstuna.
Því var löngum trúað að fardagar huldufólks væru á aðfangadagskvöld og jólanóttina og því var það löngum siður að húsmæður (gátu líka verið aðrir af heimilinu) gengju út og í kringum bæinn segjandi: „Komi þeir, sem koma vilja, veri þeir, sem vera vilja, fari þeir, sem fara vilja, mér og mínum að meinalausu.“ Þessi orð áttu að tákna það að á þeim bænum vildu menn halda frið og eiga góð samskipti við huldufólkið. Þetta var svo sem einnig gert á öðrum hátíðum en þótti áhrifamest á jólanótt.
Eðlilega kemur orðið aðfangadagskvöld fram í mörgum söngtextum og kvæðum, þannig er frægt lag Gunnars Þórðarsonar við texta Þorsteins Eggertssonar, „Aðfangadagskvöld“, en þar er fyrsta erindið svona:
Eitt sinn voru mjög fátæk hjón
tvö að ferðast dag og nótt
uns þau komu í litla borg
en konan var með sótt.
Það var skemmtun borginni‘ í
enginn mátti vera‘ að því
að hjálpa þeim sem þurftu
og alls staðar var sama svar:
„Snautið í burtu!“
Þ.E.
Jóladagur 25. desember
Jóladagurinn er einn af aðal hátíðisdögum kristins fólks, þá er haldin fæðingarhátíð Krists. Þessi dagur kallast líka Kristsmessa (e. Christmas). Þetta er meginhátíðisdagur jólanna um hinn kristna heim – að undanskildum þeim kristnum sem teljast til rétttrúnaðarkirkjunnar. Austurkirkjan (rétttrúnaðarkirkjan) heldur jóladag tæpum tveimur vikum síðar eða þann 6. janúar. Í Biblíunni stendur ekki hvenær ársins Kristur fæddist. Um tveim öldum eftir fæðingu Krists tóku kristnir menn að velta fæðingardegi hans fyrir sér. Fyrst varð samkomulag um að setja fæðingardaginn niður þann 6. janúar. En það breyttist síðan og var þá farið að miða við þann tíma þegar sól fer að hækka á lofti (vetrarsólhvörf). Líklega var það gert af praktískum ástæðum, þá þegar var í Rómaveldi hátíð tileinkuð sólinni og þótti kjörið að nota hana. Í Norður-Evrópu hafði líka verið haldið upp á vetrarsólhvörf og hét sú hátíð „Jól“. Passaði því prýðilega að hafa fæðingarhátíð Krists við þessi árlegu tímamót og hafa þarna í almanakinu Kristsmessu. Á Norðurlöndunum hefur hið gamla forna nafn haldist og köllum við því fæðingarhátíð frelsarans jól. Sama heiti nota Færeyingar. Norðmenn, Svíar og Danir segja jul. Finnar segja Joulu og Grænlendingar Juulli.
Hangikjöt hefur þótt tilheyra þessum degi og eru margir Íslendingar aldir upp við þann sið að jóladagur sé dagur hangikjötsins. Vitaskuld er jóladagur lögboðinn frídagur og þurfi fólk að vinna þann dag fær það svokallað „stórhátíðarálag“ á laun sín. Jóladagur er opinber fánadagur.
Annar í jólum 26. desember
Þessi dagur er einnig kallaður Stefánsdagur vegna þess að Stefán, fyrsti píslarvottur kristinna manna, var grýttur í hel þennan dag. Fram til ársins 1770 var þriðji í jólum einnig helgidagur og almennur frídagur, þannig að þá voru jóladagarnir i raun fjórir með aðfangadegi. Árið 1770 var þriðji jóladagur afhelgaður og aflagður sem almennur frídagur að skipun Danakonungs en hann vildi samræma hátíðisdaga í öllu danska ríkinu. Var það bæði vegna þess að eftir siðaskipti fannst mönnum að það þyrfti að hreinsa út mikið af hinum og þessum kaþólskum messudögum, en ástæðan var ekki síður sú að kóngur hafði sent menn til Íslands til þess að skoða trúarlíf Íslendinga og komst sú sendinefnd að því að venjulegt fólk væri með allt of marga frídaga á Íslandi – og þeim þyrfti að fækka snarlega! Í dag er annar í jólum venjulegur frídagur, kannski má segja að hann líkist bara einum auka sunnudegi – hann er ekki talinn stórhátíð, en er svo sannarlega rauður!
Gamlársdagur
31. desember, síðasti dagur ársins. Það er ekki fyrr en klukkan 18:00 að hann telst hátíðisdagur. Gamlársdagur er veraldleg hátíð. Hefur lítið með trú að gera þótt oft sé messað á gamlárskvöld - og er þá aftansöngur klukkan 18:00 algengastur. Hátíðin felst í því að kveðja gamla árið, borða góðan mat og skemmta sér.
Nýársdagur
Fyrsti dagur hvers árs, 1. janúar, kallast nýársdagur. Áramót eru sem kunnugt er ekki á sama tíma um allan heim en 1. janúar er fyrsti dagur ársins hjá þeim sem notast við gregoríska tímatalið. Gregoríska tímatalið er tímatal sem var tekið upp í kaþólskum löndum árið 1582 og er það kennt við Gregoríus 13. páfa. Tímatalið tók við af rómverska tímatalinu. Íslendingar tóku þetta tímatal upp árið 1700 eins og flestar aðrar þjóðir í Evrópu sem ekki höfðu þá þegar tekið það upp.
Í gamla daga var þessi dagur stundum kallaður „áttidagur“ og í enn fornari ritum má sjá „áttadagur“ en þetta var vegna þess að hann er áttundi dagur jóla að þeim báðum meðtöldum, jóla- og nýársdegi. Í margar aldir var byrjun ársins mjög á reiki í okkar heimshluta. Rómverjar höfðu mjög snemma í sögu síns veldis látið árið hefjast 1. mars og getum við enn séð það á sumum mánaðarheitunum: September þýðir að hann sé númer sjö af mánuðunum – en við teljum hann vera númer níu – og sama gildir um október, nóvember og desember, þar er verið að segja að þeir mánuðir séu númer átta, níu og tíu. Það var svo á fyrstu öld eftir að tímatalið sem við enn búum við hófst að Rómverjar ákváðu að árið ætti að byrja 1. janúar. En það voru einmitt Rómverjar sem byrjuðu að miða árin við fæðingu Krists. Árin á undan fæðingu Krists teljast í raun aftur á bak: þannig er lengra síðan árið 100 fyrir Krist var en árið 50 fyrir Krist. Þrátt fyrir þessar ágætu reglur Rómverja var stundum óttalegt rugl með þetta áfram. Um árið 800 fyrirskipaði Karl mikli að í ríki sínu skyldi árið hefjast á boðunardegi Maríu, 25. mars. Og Englendingar létu ekki sitt eftir liggja til að flækja málin og tóku snemma upp jóladag sem nýársdag og höfðu það þannig fram á 12. öld. Því var það að á næstu öldum gat byrjun ársins verið mismunandi eftir ríkjum.
Við Íslendingar vorum nokkuð flottir í þessu og tókum við jóladag sem nýársdag alveg eins og Englendingar. Þannig var hér alveg þangað til um siðaskipti en þá fór nýársdagur aftur á 1. janúar. Eins og áður segir var það árið 1582 sem Gregoríus páfi 13. réði því að upphaf ársins skyldi aftur fært á 1. janúar. Þær þjóðir sem voru Lúterstrúar í Evrópu, aðrir en Íslendingar, vildu engu breyta, en að lokum fór það þó svo. Íslendingar voru þannig á undan mörgum öðrum þjóðum hins Lúterska rétttrúnaðar og reyndar á undan sjálfum páfanum. Í Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar frá 1540 segir að nýársdagur sé 1. janúar. Nýársdagur er lögbundinn frídagur og flokkast sem stórhátíð. Hann er einnig fánadagur á Íslandi.
Þrettándinn 6. janúar
Þrettándinn er stytting á þrettándi dagur jóla. Þetta er síðasti dagur jóla. Hann var í eina tíð talinn fæðingardagur Krists, en svo var því breytt og 25. desember fékk það hlutverk. Þrettándinn var helgidagur fram til 1770 en vék þá eins og ýmsir aðrir frídagar. Skírnar Krists var lengi vel minnst þennan dag og löngum hefur þetta verið hátíð vitringanna þriggja sem sagt er að hafi vitjað Jesúbarnsins. Sú þjóðtrú hefur ríkt að álfar og huldufólk sé á ferli þennan dag. Sagnir eins og að kýr geti talað mannamál og að selir kasti hamnum tengjast þrettándanum. Líka að þá sé gott að sitja á krossgötum því þá fari álfar og huldufólk um og að hægt sé að græða nokkuð á því – eða tapa hressilega. Á þrettándanum fer Kertasníkir síðastur jólasveina frá mannabyggð aftur til fjalla en eins og kunnugt er tínast jólasveinarnir til fjalla einn á dag í sömu röð og þeir koma.
Vegna þjóðtrúarinnar um huldufólk, álfa og jólasveina þá hefur komist sá siður á að halda þrettándabrennur og þrettándahátíðir að kvöldi 6. janúar. Það er kallað að „dansa út jólin“. Við þessar brennur má oft sjá álfakónga og drottningar og ýmsar forynjur úr þjóðsagnaarfi okkar. Hátíðahöld á þrettándanum hafa heldur dregist saman undanfarin ár og eru ekki eins stór í sniðum og áður var. Margir gera þó enn eitthvað úr deginum, borða góðan mat, skjóta upp afganginum af flugeldunum síðan á gamlárskvöld og enn þá má finna eina og eina þrettándabrennu hér og þar.
Sumir hafa það fyrir hefð að taka ekki niður jólaskraut fyrr en daginn eftir þrettándann.
GB