Historia pínunnar og dauðans Drottins vors Jesú Kristí, með hennar sérlegustu lærdóms-, áminningar- og huggunargreinum, ásamt bænum og þakkargjörðum, í sálmum og söngvísum með ýmsum tónum samsett og skrifuð anno 1659.
Það sem hér stendur að ofan er yfirskrift Passíusálmanna, frumtitill þeirra. Það er ekki nein tilviljun hvernig þessi langi og um margt óþjáli titill raðast upp, því hver sálmur fylgir ákveðinni byggingu – sem er kunn úr ýmsum kristnum bókmenntum – sem í stuttu máli er svona:
Til umfjöllunar í hverjum sálmi fyrir sig er eitt afmarkað vers eða staður úr píslarsögu Krists, þetta er kallað historía, því þetta er það sögulega.
Þá er komið að útleggingu, sem líkja má við útleggingu guðspjalls í prédikun. Útleggingin er í þremur afmörkuðum farvegum samkvæmt hefð: það er hin allegóríska (tákn), sú móralska (siðferði) og sú anagógíska (huggandi) – en sú síðastnefnda er í raun markmið textans, sálmsins í þessu tilfelli.
Allt rímar þetta við hefðbundnar leiðir í miðaldatrúarhefð, þar sem texti er túlkaður á andlegan og uppbyggilegan hátt. Þessa aðferð, eða hefð, er gott að þekkja þegar Passíusálmar Hallgríms eru lesnir eða á þá hlustað. Þetta er einskonar lykill að skilningi.
Eins og sjá má af ofangreindu eru sálmarnir ortir inn í ákveðna hefð. Það er, þeir standa ekki einir og sér án bókmenntasögulegs stuðnings. Sá stuðningur liggur í hefð og formi. En að því sögðu er rétt að minna á að Passíusálmar séra Hallgríms Péturssonar hafa samt sem áður sína sérstöðu. Þeir eru afrek andans og standa með mjög sérstökum hætti nærri íslenskri þjóðarvitund og -anda. Svo ekki sé talað um þann háa sess sem þeir hafa í sögu kristnihalds á Íslandi. Eins og flestir vita eru Passíusálmarnir fimmtíu að tölu og eru þeir hugsaðir þannig að hver sálmur eigi sinn virka dag á níu vikna föstunni. Samkvæmt þessari „formúlu“ eru þeir einmitt fluttir í útvarpinu og lýkur þá lestri í dymbilviku.
Það er ekki ofsagt að Passíusálmar Hallgríms séu mesta afrek Íslendings í sálmakveðskap. En þeir hafa verið prentaðir oftar en nokkurt annað íslenskt bókmenntaverk. Sálmarnir eru einnig taldir mikilvægir í alþjóðlegu samhengi, þeir bera sum einkenni barokkbókmennta en um þær mætti segja að þar ríki stíll tilfinninga, dýrðar, trúar og dramatíkur.
Af frægum barokkskáldum á Norðurlöndum má nefna Georg Stiernhielm (1598–1672) frá Svíþjóð og Thomas Kingo (1634–1703) frá Danmörku en hann var einmitt mikið sálmaskáld eins og Hallgrímur. John Donne (1572–1631) er eitt frægasta barokkskáld Breta, sá sem á hina frægu ljóðlínu „No man is an island“ og svo er ekki úr vegi að nefna Richard Crashaw (ca. 1613–1649) sem líka orti út af píslarsögu Krists, eins og Hallgrímur, til dæmis ljóðið „On the Wounds of Our Crucified Lord“ sem þó er, vel að merkja, ekki sálmur. Hér er einnig rétt að nefna þýska skáldið Andreas Gryphius (1616–1664). Sonnettan „Es ist alles eitel“ er líklega hans frægasta verk en það endurspeglar hina svokölluðu Vanitas-hefð, þar sem áherslan er á að lífið sé aðeins skuggi, jarðneskir hlutir séu hverfulir, forgengileiki alls sé allt um kring og aðeins hið eilífa skipti máli.
Til þess að glöggva sig á áðurnefndri uppbyggingu sálmanna 50 er ágætt að taka einn sem dæmi, þann fimmta. Sá ber yfirskriftina „Um Gyðinganna komu í grasagarðinn“:
1
Meðan Jesús það mæla var,
mannfjöldi kom í garðinn þar,
Júdas, sá herra sinn forréð,
sveinar prestanna og stríðsfólk með,
skriðbyttur báru, blys og sverð,
búnir mjög út í þessa ferð.
Um það ég framar þenkja verð.
– Þetta vers er hreint textavers, það er að segja, hér er verið að skoða sjálfa frásögnina, söguna eins og hún liggur fyrir í ritningunni. Í lok versins segir skáldið að hann ætli að hugsa um þetta nánar í næsta versi.
2
Verður það oft, þá varir minnst,
voveifleg hætta búin finnst.
Ein nótt er ei til enda trygg;
að því á kvöldin, sál mín, hygg.
Hvað helst sem kann að koma upp á,
kjós Jesúm þér að vera hjá.
Skelfing engin þig skaðar þá.
– Hér er útlegging, skáldið skoðar efni fyrsta versins og „dregur af því lærdóm“ og/eða „hefur uppi varnaðar- og vísdómsorð“ varðandi það sem kom þar fram.
3
En Júdas hafði áður sagt
auðkenni þeim og svo við lagt:
„Hvern ég kyssi, handtakið þann,
höndlið með gætni og bindið hann.“
Varastu, sál mín, svik og prett,
þó sýnast megi í hylming sett.
Drottinn augljóst það dæmir rétt.
– Hér er texti og útlegging. Við sjáum að Júdas fær orðið. Strax á eftir koma aðvörunarorð frá skáldinu (útleggingin).
4
En Jesús áður allt fornam,
hvað átti við hann að koma fram.
Því gekk hann sjálfur þeim á mót,
þanninn ræddi með kærleikshót:
„Að hverjum leitið hingað þér?“
Hópur illmennis aftur tér:
„Jesúm naðverska nefnum vér.“
– Aftur textavers.
5
„Ég er hann,“ sagði Jesús þá.
Júdas sjálfur stóð flokknum hjá.
Öflugt var drottins orðið það;
allir til jarðar féllu í stað.
Hvað hans óvini hrelldi mest,
huggar nú mína sálu best.
Í allri nauð það auglýsist.
– Texti og útlegging. Hér koma í fyrsta sinn fram orðin sem eru einskonar leiðarstef i þessum sálmi – í breytilegum myndum – „Ég er hann“.
6
Þá ég fell eður hrasa hér,
hæstur drottinn vill reiðast mér,
þá segir Jesús: „Eg em hann,
sem endurleysti þann syndarann
með mínu blóði og beiskri pín.
Bræði, faðir kær, stilltu þín.“
Eflaust er það afsökun mín.
– Frá og með þessu versi verða skil, héðan í frá eru versin eingöngu útlegging. Hvað skal hafa til marks vegna þess atburðar er Gyðingarnir koma með Júdasi inn í grasagarðinn og spyrjast fyrir um frelsarann.
7
Djöfull, synd og samviskan ill
sálu mína þá kvelja vill,
eins segir Jesús: „Eg em hann,
sem afmá þína misgjörð vann,
líka sem vindur léttfær ský
langt feykir burt og sést ei því.
Á mig trú þú, svo ertu frí.“
8
Þegar mig særir sótt eða kvöl,
sorgleg fátækt og heimsins böl,
ég veit þú segir: „Eg er hann,
Jesús, sem lækna vill og kann.
Auðlegð á himnum áttu víst;
eymd þín og hryggð í fögnuð snýst.
Heiminn sigraði eg, hræðstu síst.“
9
Á dauðastund og dómsins tíð,
drottinn, það skal mín huggun blíð,
orð þitt er sama: „Eg em hann,
sem inn þig leiði í himnarann;
þjón minn skal vera þar ég er.“
Því hefur þú, Jesú, lofað mér.
Glaður ég þá í friði fer.
– Hér lýkur hreinni útleggingu.
10
Ég segi á móti: „Ég er hann,
Jesú, sem þér af hjarta ann.“
Orð þitt lát vera eins við mig:
„Elska ég,“ seg þú, „líka þig.“
Eilíft það samtal okkar sé
uppbyrjað hér á jörðunni.
Amen, ég bið, svo skyldi ske.
– Síðasta versið er sambland bænar og útleggingar. Hér tekur skáldið undir með Kristi og býður okkur að ganga inn í þá einingu að vera í Kristi, með Kristi: „Ég segi á móti: Ég er hann“ – þetta stef leiðir okkur nú í endann að því að okkur býðst að hafa eilíft samfélag við Krist – svo sem boðað var í 9. versi.
Um það verður ekki deilt að Hallgrímur Pétursson er eitt af höfuðskáldum okkar Íslendinga. Í hugum þjóðarinnar er nafn hans tengt Passíusálmunum og trúarlegum skáldskap órjúfanlegum böndum. Um Passíusálmana skrifaði Halldór Laxness i bók sinni Vettvángur dagsins:
,Það er vafasamt hvort jesúviðfangsefninu hafa nokkru sinni verið gerð þvílík skil í skáldskap sem í Passíusálmum Hallgríms Péturssonar, að guðspjöllunum fráskildum. Að minnsta kosti eru höfundi þessara lína ókunn dæmi um það. Það má mikið vera ef Passíusálmar eru ekki tindur sérstakrar öldu í heimsbókmenntum um leið og skáldsnilld Íslendinga nær í þeim hámarki í annað sinn.
Ekki er hægt að segja skilið við trúarkveðskap Hallgríms án þess að minnast á sálminn „Um dauðans óvissan tíma“ sem flestir kalla „Allt eins og blómstrið eina“ eftir upphafslínu sálmsins sem svo gjarnan hljómar við útfarir í íslenskum kirkjum.
Hitt má heldur ekki gleymast að Hallgrímur orti líka veraldlegan kveðskap en vegna tíðarandans og stöðu Hallgríms er oft trúarlegur bragur yfir þeim kveðskap. Hér eru kannski frægastar Heilræðavísurnar – heilræðakvæði voru vinsæl kveðskapargrein á þessum tíma – sem lengi vel voru á allra vörum, í það minnsta sumar þeirra og voru þá fáir sem ekki kunnu þessa:
Ungum er það allra best
að óttast guð sinn herra.
Þeim mun viskan veitast mest
og virðing aldrei þverra.
Eins má nefna af veraldlegum kveðskap Hallgríms Krókarefsrímur og Rímur af Lykla-Pétri og Magelónu.
Erfiljóð orti Hallgrímur líka, til að mynda eftir Steinunni dóttur sína þar sem segir meðal annars: „Nú ertu leidd, mín ljúfa, / lystigarð drottins í“ – en það ljóð telja margir einhver fegurstu eftirmæli sem samin hafa verið í bundnu máli á íslensku. Þessi tvö erindi eru stundum sungin við útfarir – sér í lagi þá börn eru kvödd hinstu kveðju:
1
Nú ertu leidd, mín ljúfa,
lystigarð Drottins í,
þar áttu hvíld að hafa
hörmunga' og rauna frí,
við Guð þú mátt nú mæla,
miklu fegri' en sól
unan og eilíf sæla
er þín hjá lambsins stól.
2
Drottins í dýrðarhendi,
Drottins barn, sofðu vært,
hann sem þér huggun sendi,
hann elskar þig svo kært.
Þú lifðir góðum Guði,
í Guði sofnaðir þú,
í eilífum andar friði
ætíð sæl lifðu nú.
Séra Hallgrímur orti líka inn i hina áðurnefndu Vanitas-hefð, þar má nefna „Um mannsins fallvalta líf“ – sem er fyrirtaks dæmi um slíkan skáldskap:
1
Mannsins stuttur er, eg inni,
andardráttur í nösunum,
snögglega trúi' eg lífið linni,
sem laufið fellur af grösunum;
lítið sálu líknar þinni,
þó liggi féð í kösunum.
2
Eins og heyið fellt í flekki
fölnar upp í múgunum,
dofnar hold, þá dettur af bekki
í döprum andar kúgunum;
dauðinn gefur gaum að ekki,
þó gullið liggi í hrúgunum.
3
Á augabragði einu skeður
umbreyting á vistunum,
fyrir mjúka sæng fæst moldarbeður,
minnstum gjör af listunum,
lítið sálu grætta gleður,
þó gullið Iiggi í kistunum.
4
Vér skulum ekki' í veröld freista,
að voga allt sem djarflegast.
Illra girnda alinn neista
út slökkvum sem snarlegast,
á sannan Jesúm son guðs treysta
sálunni er þarflegast.
Hallgrímur Pétursson (1614–1674) innritaðist í Hólaskóla hér heima en mun hafa verið vikið frá námi og eru margar sögur til um hvers vegna. Við það verður ekki dvalið hér en í kjölfarið hélt hann til Danmerkur og komst þar í læri í járnsmíði. Úr þeirri vist, sem var víst miður góð, komst hann með hjálp Brynjólfs Sveinssonar biskups sem einnig hlutaðist til um að Hallgrímur kæmist til mennta í Kaupmannahöfn. Þar tók hann góðum framförum og gekk námið vel. Þá er það að fyrir tilstuðlan Kristjáns IV. Danakóngs kemur hópur Íslendinga til Kaupmannahafnar sem sjóræningjar frá Alsír höfðu tekið sem þræla og haldið föngnum frá því árið 1627. Fer svo að Hallgrímur er fenginn til þess að kenna fólkinu kristin fræði. Í hópi þessa fólks var Guðríður Símonardóttir (1598–1682), þá 38 ára, en hún hafði verið tekin höndum í Tyrkjaráninu í Vestmannaeyjum. Tókust ástir með Hallgrími og Guðríði og fóru þau saman til Íslands vorið 1637.
Fyrst setjast þau að á Suðurnesjum og eru þar í fátækt og basli. Herra Brynjólfur biskup reynist Hallgrími enn góður og kemur honum í prestsembætti á Hvalsnesi 1644. Eru þau Guðríður þar næstu árin og það er einmitt þar sem þau missa barnið Steinunni sem áður er getið. 1651 fær Hallgrímur Saurbæ á Hvalfjarðarströnd og eru þau þar við sæmilegan kost næstu árin. Þó brennur ofan af þeim í ágúst 1662 en bærinn var með góðra manna hjálp byggður upp aftur. Það er svo líklega tveimur eða þremur árum síðar að Hallgrímur veikist af holdsveiki. Var upp frá því basl á þeim hjónum, hann fékk þó áfram að vera á Hvalfjarðarströndinni, fyrst að Kalastöðum og svo að Ferstiklu hvar hann varð karlægur og blindur nánast. Þar lést hann 27. október 1674. Þrátt fyrir að vera 16 árum eldri lifði Guðríður mann sinn og dó í hárri elli á þeirra tíma mælikvarða árið 1682.
Passíusálma sína orti Hallgrímur við Hvalfjörðinn en hann var að öllum líkindum yrkjandi allt sitt líf og afkastamikill á því sviði, hann þótti og góður ræðumaður. Hálfdan Einarsson (1732–1785), guðfræðingur, fræðimaður og rektor Hólaskóla, skrifar þessa lýsingu á Hallgrími:
Síra Hallgrímur var að ytra áliti stór og ei liðlega vaxinn, dökkur á hár og brún, enginn raddmaður, en hversdagslega skemmtinn og glaðsinna; án viðhafnar tilbreytni, liðugur og orðheppinn í kveðskap; andríkur og orðhagur prédikari; velskiljandi þýsku, dönsku, latínu og sitt móðurmál.
GB