Bolludagur
Bolludagur er mánudagurinn í föstuinngangi sjö vikum fyrir páska en föstuinngangur kallast síðustu þrír dagarnir fyrir hina svokölluðu lönguföstu sem hefst á miðvikudegi með öskudegi. Lesa má um það í dönskum heimildum frá því um 1700 að einskonar bolluát var þá farið að tíðkast. Hveitibollur voru þá til matar við föstuinngang. Bolluát virðist á öðrum Norðurlöndum reyndar hafa verið meira á þriðjudeginum en auðvitað passaði það okkur ekki hér á landi að taka upp bolluát á sprengidegi því sá dagur var jú frátekinn fyrir saltkjöt. Heitið bolludagur er ekki þekkt hér á landi fyrr en eftir aldamótin 1900 en siðurinn er hingað kominn frá Norðurlöndunum. Lengi vel tíðkaðist það að krakkar byggju sér til bolluvendi og gengju í hús og flengdu húsmæður sem ekki voru komnar á fætur og var kallað „að bolla“ – ekki mátti bolla fólk sem var fullklætt og komið fram úr. Ef barn náði „að bolla“ konu fimm sinnum átti sá krakki fimm bollur inni hjá viðkomandi konu. Bolluvendirnir voru gjarna gerðir úr priki, mjóu og léttu (rakettuprik voru tilvalin) og var það skreytt með kreppappír og öðrum litríkum borðum eða böndum. Það eru meira en milljón bollur bakaðar á Íslandi fyrir bolludaginn í bakaríum, en þá eru ótaldar þær bollur sem fólk bakar í heimahúsum. Bollurnar eru oftast bornar fram með sultu og rjóma innan í og toppurinn á bollunni skreyttur með súkkulaði eða glassúr – í ágætu magni. Tvær tegundir af bollum eru algengastar, vatnsdeigsbollur og gerbollur.
Sprengidagur
Sprengidagur fylgir bolludegi eins og skugginn og hefur frá örófi alda verið einhver mesti kjötátsdagur á Íslandi. Elsta heimild um íslenskt heiti dagsins tengist matarveislu fyrir lönguföstuna. Það er í Íslensk-latnesku orðasafni Jóns Ólafssonar Grunnvíkings frá því kringum 1735. Þar segir hann sprengikvöld vera kvöld miklifenglegrar átveislu með allskonar meðlæti en nefnir einnig að þetta sé sveitamál. Í Íslensku orðsifjabókinni segir Ásgeir Blöndal að orðið sprengidagur sé komið af því „að eta sig í spreng“ sem er samskonar skýring. Löngum var hangikjöt á borðum þennan dag en með tíð og tíma tók yfir að borða saltkjöt og baunasúpu – oftast kallað saltkjöt og baunir. Sá siður komst þó ekki almennilega á fyrr en undir lok 19. aldar.
Öskudagur
Miðvikudagurinn sem fylgir sprengidegi heitir öskudagur. Í okkar kristni er hann fyrsti dagur lönguföstu sem hefst í 7. viku fyrir páska og getur hann verið á bilinu 4. febrúar til 10. mars. Áður var þessi dagur frídagur í skólum en það hefur verið aflagt, en ef marka má barnafjöld í búðum og á götum Reykjavíkur og annarra bæja og þorpa á Íslandi má ætla að einhver losarabragur sé á skólahaldi á öskudag. Öskudagur er tengdari trúnni en hinir dagarnir tveir. Á mörgum stöðum í Biblíunni táknar aska hið forgengilega og óverðuga en hún hefur líka verið talin búa yfir heilnæmum og hreinsandi krafti. Langafasta er tími iðrunar og askan minnir fólk á forgengileikann og hreinsar það af syndum. Sá siður þekkist að smyrja ösku á enni kirkjugesta á þessum tíma kirkjuársins – og jafnvel eru beinlínis haldnar stundir fyrir slíkt á öskudegi. Nafnið öskudagur kemur fyrir í íslenskum handritum frá 14. öld en heitið er sennilega enn eldra en svo hér á landi. Langafasta átti að vera tími íhugunar og góðrar breytni – og að sjálfsögðu föstu.
Sú hefð tengd öskudeginum sem ekki finnst annars staðar en á Íslandi er að hengja öskupoka á fólk. Þessi pokasiður þekkist á Íslandi allt frá miðri 18. öld en er mögulega eldri. Börn hengdu öskudagspoka á aðra og þá sérstaklega fullorðna og lykilatriði var að koma pokunum fyrir svo að fórnarlambið tæki ekki eftir því. Innihald pokans breyttist líka og gátu þeir verið með litlum gjöfum eða miðum. Þessi siður hefur þó nær alveg horfið og við tekið sá siður að börn gangi í grímubúningum í búðir og fyrirtæki og syngi til að fá sælgæti, litlar gjafir eða annað góðgæti. Þannig er öskudagur fyrst og fremst hátíðisdagur krakka, tilbreyting frá amstri hversdagsins.
GB