Ljóðið sjálft og túlkun prestsins
Undir lok þriðja áratugs síðustu aldar bjó Einar Benediktsson skáld í Reykjavík. Áföll í einkalífi og viðskiptum höfðu leikið skáldið grátt, verst fór líklega með hann andlát dóttur hans Svölu sem hann unni mjög. Þegar þarna var komið sögu var drykkja hans orðin næsta viðstöðulaus og félagsleg staða slæm. Hann bjó hjá systur sinni Kristínu í þrengslum og var ýmist hjá henni eða Hlín Johnson sem þá starfaði sem saumakona í Reykjavík, en Einar og Hlín höfðu þá um allnokkurt skeið verið par. Þegar Einar Benediksson var að ganga frá síðustu ljóðabók sinni, Hvammar (1930), sem hann einmitt tileinkaði Svölu heitinni, fannst honum vanta í hana eitt ljóð, það stóð þannig á örk – pláss var fyrir eitt ljóð til viðbótar. Segir sagan að skáldið hafi setið yfir Hlín þar sem hún var við sauma og ort í nokkrum snarheitum – sér þess þó hvergi stað í kvæðinu – ljóðið „Hnattasund“.
1
Vér köllum ferju á hnattahyl,
en hrópið deyr milli blálofts-veggja.
Oss dreymir. Vér urðum aldrei til.
Vor öfugsýn er Ginnunga spil,
en yfir höfðum oss hvinir eggja.
2
Dularlög semur stjarnastjórnin,
með stranga dóma í eigin sök.
Skammvinna ævi þú verst í vök,
þitt verðmæti gegnum lífið er fórnin.
En til þess veit eilífðin alein rök.
3
Stjörnunnar barn, hví skynjar þú skammt?
Í skóla himnanna stöndum vér jafnt.
Ein hrynjandi skriða grjóts úti í geimi
er guðdómlegt flugeldaskraut vorum heimi.
Það veizt þú allt, en elskar það samt.
4
Hafknörrinn glæsti og fjörunnar flak
fljóta bæði. Trú þú og vak.
Marmarans höll er sem moldarhrúga.
Musteri guðs eru hjörtun, sem trúa,
þó hafi þau ei yfir höfði þak.
(Hvammar, 1930)
Séra Ólafur Magnússon í Arnarbæli lagði mjög út af þessu ljóði Einars Benediktssonar við útför skáldsins árið 1940. Greining séra Ólafs er mögnuð og tenging hennar við manninn, Einar Benediktsson, sem séra Ólafur þekkti vel. Presturinn las út úr ljóðinu trúartjáningu skáldsins og Guðsmynd. Í ræðunni við útför Einars segir séra Ólafur:
Eitt sinn, er ég var staddur í Herdísarvík, – það eru nú líklega 6 ár síðan, – þá var ég að blaða í síðustu kvæðabók Einars. Í aftasta kvæðinu, er hann kallar Hnattasund, datt ég ofan á þessar ljóðlínur:
„Skammvinna ævi þú verst í vök,
þitt verðmæti gegnum lífið er fórnin.“
Ég spurði Einar að því, hvort það væri trúarjátning hans og sannfæring, að fórnarkenning kristindómsins væri hið dýpsta og sannasta í tilverunni.
„Já,“ svaraði hann, „þó að ég hafi ekki breytt eftir því,“ bætti hann við.
Það mun, við íhugun þessara meginsanninda kristindómsins, fórnarkenningarinnar, hafa farið fyrir Einari eins og mörgum fleirum. Hann skildi ekki hvers vegna ekki mátti sitja við gamla boðorðið: „auga fyrir auga og tönn fyrir tönn,“ hann skildi ekki, hvers vegna vér eigum að „elska óvini vora, blessa þá, sem oss bölva, biðja fyrir þeim sem ofsækja oss.“ Hann skildi það ekki, hvers vegna vér eigum „að bjóða fram hægri kinnina, þegar vér erum slegnir á hina vinstri;“ hvers vegna vér eigum að fórna fé og þægindum og jafnvel sjálfu lífinu, ef í það fer, öðrum til líknar og hjálpar. Nei, hann skilur þetta ekki og allur fjöldinn af oss skilur það heldur ekki, því eins og Einar segir í framhaldi ljóðlínanna hér á undan:
„Til þess veit eilífðin alein rök.“
Enginn skilur það nema almáttugur guð, hvers vegna hann hefur gert fórnarlögmálið að dýpsta og helgasta leyndardómi tilverunnar. En það skiljum vér allir, að ef heimurinn breytti eftir þessu meginboði drottins, þá væri útlit og ástand veraldarinnar annað en það nú er. Því enginn þverbrýtur að ósekju helgustu og dýrustu boð guðlegrar náðar og kærleika.
Og svo endar hann þetta síðasta kvæði í síðustu ljóðabókinni sinni á þessu merkilega og fagra erindi:
„Hafknörrinn glæsti og fjörunnar flak
fljóta bæði. Trú þú og vak.
Marmarans höll er sem moldarhrúga.
Musteri guðs eru hjörtun sem trúa,
þó hafi þau ei yfir höfði þak.“
Það er enginn eðlismunur á hafskipinu og rekaspýtunni, á marmarahöllinni og moldarkofanum. Aðeins verðmunur. Og – sá drottinn dýrðarinnar og kærleikans, sem „himinninn og allir himnanna himnar rúma ekki,“ – hann, „sem ekki býr í þeim musterum, sem með höndum eru gjörð,“ hann getur tekið sér bústað í sundurkrömdu og iðrandi hjarta syndarans, því
„Musteri guðs eru hjörtun sem trúa,
þó hafi þau ei yfir höfði þak“,
og ennfremur vegna þess:
„að guð metur aldrei annað í heim
en auðmýkt og hjartans trúnað.“
Slík var trúarskoðun Einars Benediktssonar. Slíkt var viðhorf hans við kirkju, klerkum og kristindómi. Hann var upp úr því vaxinn, að leita sér hylli heimskunnar og léttúðarinnar með því að lítilsvirða það, sem trúuðu mannshjarta er helgast á jörðu.
Ritskýring
Þetta ljóð Einars er magnaður kveðskapur, hafsjór möguleika til rýni og túlkunar, hefðbundinn Einar Ben en þó á sinn hátt módernískur. Sem fyrr segir er túlkun séra Ólafs afbragðs góð og fáu við hana að bæta.
Þó skal hér aukið við örfáum orðum. „Hnattasund“ er líkt og mörg ljóða Einars kyngimagnaður skáldskapur og á köflum torráðinn við fyrsta lestur. Í þessu sérstaka ljóði veltir skáldið fyrir sér stórum tilvistarspurningum á mjög persónulegan hátt, þrátt fyrir að setja það í þann búning að hann mæli nánast fyrir mannkyn allt, með því að hefja kvæðið á orðinu „Vér“. Segja má að það sé leikur skáldsins, kannski blekking, til þess að geta betur tjáð „sitt eigið viðhorf“ – eða tjáð „sína lífssýn“. Og kannski er það einmitt karaktereinkenni skáldsins sem hér birtist svo skýrt, hann er stór, mikill, mikilfenglegur – og því leggur hann allt undir, veröldina og mennina – ekki bara sjálfan sig og sína hugsun um heiminn og hinstu rök. Einari var það eiginlegt að færast mikið í fang.
Maðurinn, mannskepnan sjálf, er tekin allt frá hversdagsleika einstaklingsins með ávarpinu „þú“ og upp í hásali tilveru sinnar í stórkostlegri en flókinni veröld og er þá „stjörnunnar barn“ – sem óneitanlega er um leið háleit og rómantísk mynd.
Fyrsta erindið dregur upp smæð mannsins gagnvart ekki bara lífinu heldur líka gagnvart sköpunarverkinu sjálfu. Við skiljum hvorki tilgang okkar né tilveru og alls ekki veröldina þar sem við lifum og hrærumst. Við köllum á ferjuna sem er klassísk myndlíking fyrir dauðann. Ekki vegna þess að við viljum deyja heldur vegna þess að við viljum skilja, þekkja hvernig gangverk lífsins virkar. En það er til einskis, hróp okkar fjarar út „milli blálofts-veggja“ sem geta táknað himininn og hafið, það er að segja, hróp okkar týnist úti í „buskanum“ – sem við stundum köllum svo. Og þá kvikna tilvistarlegar spurningar: er þetta allt saman draumur? Eða erum við hér í raun og veru? Skilningsleysi okkar er líkt og eitt allsherjar apaspil, fíflanna leikur: Ginnungaspil. Leikur þar sem við erum ráðalaus og eigum ekkert víst fyrir höndum nema dauðann sjálfan sem táknaður er með orðunum „yfir höfðum oss hvinir eggja.“
Í fyrstu línu annars erindis má sjá hið sérstaka orð „stjarnastjórnin“. Eitt og sér segir þetta orð okkur fátt en í samhengi við efni ljóðsins má ljóst vera að hér er vísað til guðdómsins, svipuð hugsun og í sálmi Valdimars Briem:
Þú, Guð, sem stýrir stjarnaher
og stjórnar veröldinni
Það staðfestist strax í annarri línu því almættið hefur svo sannarlega haft uppi stranga dóma í eigin sök og stendur þar sonarfórnin fremst. Þá víkur sögunni aftur að einstaklingnum og er þá komið að orðunum sem séra Ólafur spurði Einar um forðum, trúarjátningu skáldsins:
Skammvinna ævi þú verst í vök,
þitt verðmæti gegnum lífið er fórnin.
Hér ítrekast einmitt fórnarskilningurinn. Lokalínan kallast svo á við fyrstu línu erindisins, rökin sem „eilífðin alein“ þekkir eru hluti af þeim „dularlögum“ sem almættið eitt setur og skilur.
Þriðja erindið hefst á því að „stjörnunnar barn“ er ávarpað, nú skiljum við hvers barn þetta er – jú, guðdómsins. Stjarnastjórnin á stjörnunnar barn enda við sköpuð í Guðs mynd. Skynjun okkar er takmörkuð hvort heldur er um að ræða stórt eða smátt og tekið er dæmi af stjörnuhrapi sem er ekki annað en „skriða grjóts úti í geimi“ en birtist okkur sem „guðdómlegt flugeldaskraut“. En það er sama þótt um sjónhverfingu sé að ræða, maðurinn elskar sjónarspilið, hann elskar blekkinguna því hún veitir honum unað. Hér er verið að undirbyggja lokaerindið.
En síðasta erindið vegur að kappinu eftir efnislegum gæðum, er örlítil prédikun um fánýti þess sem yfirleitt er talið til verðmæta – sem kallast á við verðmætin í hinu, svo sem náttúrunni; stjörnuhrapinu. Það hefst á þessari kaldhæðnislegu en glæsilegu setningu: „Hafknörrinn glæsti og fjörunnar flak / fljóta bæði.“ Svo kemur biblíulegt innskot „Trú þú og vak“ sem vel má túlka sem vísun í 13. kafla Markúsarguðspjalls vers 32 til 37. Þá er ítrekaður forgengileiki hins efnislega en að því loknu í síðustu tveimur línum ljóðsins er komið að því sem skiptir máli: Við byggjum musteri Guðs í hjörtum okkar, í trú – og skiptir þá engu hver aðbúnaðurinn er eða staðan:
Musteri guðs eru hjörtun, sem trúa,
þó hafi þau ei yfir höfði þak.
Niðurstaðan er rökrétt, ljóðið er trúarjátning Einars Benediktssonar líkt og séra Ólafur Magnússon í Arnarbæli sagði í útfararræðunni. Sé litið yfir allt ljóðið má sjá hvernig skáldið fikrar sig listilega frá því sem hugurinn nær ekki með nokkru móti utan um og verður því að sjálfsögðu ekki höndlað, til þess smæsta og dýrmætasta sem hver maður getur byggt upp í hjarta sér fullkomlega án allra efnislegra gæða. Guðsmyndin er tær og trúarsannfæringin hrein. En orð Einars sem hann lét falla í spjallinu við séra Ólaf getum við öll, með einhverju móti, svikalaust lagt sjálfum okkur í munn: „Já, þó að ég hafi ekki breytt eftir því.“