Írónía (gr. eironeia). Í klassískri mælskulist, eða retorík, er írónía eitt af mörgum stílbrögðum sem beitt er til þess að vekja enn frekar áhuga eða athygli hlustanda/lesanda á því sem er verið að færa fram; málstað, sögu, dæmi og svo framvegis. Fólk grípur stundum til þess að kalla hótfyndni eða galskap af ýmsu tagi „íróníu“ en oft verður maður var við á slíkum stundum að fólk er þess ekki meðvitað hvað írónía í raun er, en hún er nefnilega mjög skýrt skilgreind og afmörkuð. Írónía er það kallað þegar orðanna hljóðan er andstæð því sem meint er raunverulega, en þá ræðst réttur skilningur af samhenginu, eða af látbragði eða jafnvel af raddblæ þess sem mælir fram eitthvað írónískt. Því er það að stundum er sagt að stílbragðið írónía skili sér illa á samfélagsmiðlum eins og til dæmis Facebook.
Írónía er töluvert algeng í Biblíunni en einhverra hluta vegna er hún mun algengari í Gamla testamentinu en því Nýja. Í Fyrri konungabók er mjög gott dæmi um íróníu, en í þessu tilviki er það tekið fram að um háð sé að ræða – en slíkt er auðvitað ekki alltaf gert. Hér er Elía að eiga við spámenn Baals á Karmelfjalli:
Þeir tóku við nautinu, sem þeim var fengið, og undirbjuggu það. Að svo búnu ákölluðu þeir nafn Baals frá morgni til hádegis og hrópuðu:
Baal, bænheyrðu okkur.“ En engin rödd heyrðist, enginn svaraði. Þeir dönsuðu haltrandi umhverfis altarið sem þeir höfðu gert. Þegar leið að hádegi tók Elía að spotta þá og sagði: „Hrópið hærra. Víst er hann guð. Hann er kannski í þungum þönkum eða í önnum eða hefur þurft að bregða sér frá. Ef til vill sefur hann og þá þarf að vekja hann. (1Kon 18:26–27)
Elía beitir hér fullkominni íróníu, hann lætur sem hann trúi því að Baal sé raunverulegur guð og hæðist að áhangendum hans með því að draga upp myndir af því hvað Baal geti nú mögulega verið að gera.
Í öllum sínum þrengingum og basli bregður Job blessaður fyrir sig íróníu í Jobsbók. Sófar, einn af vinum hans, hefur lesið honum pistilinn í löngu máli. Job hefur mál sitt með hárbeittri íróníu:
Sannarlega eruð þér vitrir og spekin deyr út með yður. (Job 12:2)
Auðvitað veit Job fullvel að spekin, vísdómur manna, deyr ekki út þegar vinir hans falla frá. En hann segir það engu að síður – og er þá í raun að segja: „þið eruð nú ekki mestu mannvitsbrekkur heimsins“ eða eitthvað í þá áttina.
Þótt það fari minna fyrir íróníu í Nýja testamentinu en því Gamla, eins og áður segir, þá má alveg finna góð dæmi þar. Þessi orð Pílatusar eru kannski frægasta írónía Nýja testamentisins:
Þá var aðfangadagur páska, um hádegi. Hann sagði við fólkið: „Sjáið þar konung ykkar!“ (Jóh 19:14)
Öllum mátti vera ljóst og er ljóst að Pílatus var ekki að viðurkenna á nokkurn hátt að Jesús væri konungur, hvorki gyðinga né annarra. Hann talar þvert á það sem hann meinar.
Annað dæmi úr Nýja testamentinu má tilfæra, en það er úr Síðara bréfi Páls til Korintumanna:
Með því að margir hrósa sér af sínum mannlegu afrekum vil ég einnig hrósa mér svo því að fúslega umberið þið hina fávísu svo vitur sem þið eruð (2Kor 11:18–19)
Enn feitletra ég hin írónísku orð. Hér liggur í augum uppi hvað Páll á við; hann er að minna söfnuðinn á ófullkomleika fólksins – með því að vísa til vitsmunalegra yfirburða þeirra. Það vantar bara að postulinn segi „djók“ að loknum þessum orðum sínum.
GB