Orðið dæmisaga (e. parable) á uppruna sinn í grísku orði (παραβολή, parabole) sem hefur merkingu sem draga mætti svona saman: „að leggja eitthvað hlið við hlið til samanburðar“.
Yfirleitt er dæmisagan stutt, oftast skýr og hnitmiðuð frásögn sem ætlað er að koma ákveðnum boðskap til þeirra sem lesa eða heyra. Gjarnan er frásögnin um eitthvað sem lesandi eða áheyrandi kannast við, er til dæmis þáttur í hversdeginum. Hversu löng eða stutt hún má vera er hvergi skilgreint fullkomlega, ekki frekar en það er nein regla til um lengd smásögu. En í raun getur dæmisaga verið mjög stutt, hún getur þannig bara verið einstök ummæli. Við getum ímyndað okkur að einhver líki einhverju sem hann, hún eða það tekur sér fyrir hendur við eitthvað í náttúrunni eða annað sem við þekkjum. Þegar svo er verður stutt á milli dæmisögunnar og þess sem kallast í bókmenntafræði líking. Það er þó alls ekki það sama. Dæmisögur hafa yfirleitt mjög skýran boðskap og oftar en ekki siðaboðskap. Þá er það einkenni á góðri dæmisögu að hún er myndræn, það er að segja – við eigum auðvelt með að sjá sögusvið og atburði sögunnar fyrir okkur í huganum. Sá þáttur fellur vel að dæmisögunni sem kennsluefni, eða tæki til boðunar. Yfirleitt fer ekki fram beinn samanburður i dæmisögu af þessu tagi heldur er sagan sjálfstæð heild – stundum kemur bein skýring í lokin. Annars er þeim sem njóta látið eftir að skilja.
Jesús notaði oft myndlíkingar til að miðla djúpum andlegum sannindum á þann hátt að fólk þurfti að tengja saman einföld atriði til að öðlast skilning. Jesús gerði sér því far um að nota atvik úr hversdeginum sem fólk á hans tíð þekkti og gat samsamað sig við. Í því liggur einmitt kennslufræði frelsarans. Sem dæmi um örstutta slíka dæmisögu, sem jaðrar við að vera bara líking, má benda á Matteusarguðspjall 13:31–32: „Aðra dæmisögu sagði Jesús þeim: ,Líkt er himnaríki mustarðskorni sem maður tók og sáði í akur sinn. Smæst er það allra sáðkorna en nær það vex er það öllum jurtum meira, það verður tré, og fuglar himins koma og hreiðra sig í greinum þess.‘“ Þetta er ekki löng saga, aðeins 39 orð.
Algeng útlegging á þessari sögu gæti verið eitthvað á þessa leið: Mustarðskorn vita menn að er örlítið, agnarsmátt. Þannig þjónar kornið sem öflug myndlíking fyrir látlaust og fábrotið upphaf á Guðs ríki. Þrátt fyrir smæð sína hefur mustarðskornið möguleika til að vaxa og verða stórt og myndarlegt tré! Eins og Guðs ríki. Sú staðreynd leggur áherslu á umbreytandi kraft og hið magnaða eðli Guðs góðu verka í heiminum. Til að undirstrika þetta endar sagan á því að fuglarnir, sem líka eru partur sköpunarinnar, finna sér hreiðurstað, athvarf, í því sem áður var svo agnarsmátt. Slíkur er vöxtur Guðs ríkis og við fáum notið hans.
Þá er það dæmisaga sem er ögn viðameiri, það er sú um týnda sauðinn: „Nú á einhver yðar hundrað sauði og týnir einum þeirra. Skilur hann ekki þá níutíu og níu eftir í óbyggðinni og fer eftir þeim sem týndur er þar til hann finnur hann? Og glaður leggur hann sauðinn á herðar sér er hann finnur hann. Þegar hann kemur heim kallar hann saman vini sína og nágranna og segir við þá: Samgleðjist mér því að ég hef fundið sauðinn minn sem týndur var. Ég segi yður, þannig verður meiri fögnuður á himni yfir einum syndara, sem tekur sinnaskiptum, en yfir níutíu og níu réttlátum sem þurfa þess ekki við.“ (Lk 15:4–7)
Þessi saga er af þeirri gerð að hún endar í raun á skýringu. En auðvitað ekki algildri og því er sagan einmitt klassísk og er enn þann dag í dag útlögð inn í þann veruleika sem mætir þessari gömlu dæmisögu í hvert eitt sinn sem hún er lesin eða heyrð. Kjarninn er sá að hver einasti einstaklingur er svo óendanlega dýrmætur. Með þá staðreynd, niðurstöðu, má svo fara – og er farið – í ýmsar áttir.
Önnur gerð dæmisagna eru fabúlur (lat. fabula), þetta eru ætíð stuttar sögur og oftast kjarnast þær um lærdóm eða siðaboðskap og yfirleitt eru dýr, jurtir eða annað úr náttúrunni í aðalhlutverkum og hafa þá mannlega eiginleika. Meðal frægustu fabúla eru dæmisögur Esóps. Svona sögur finnast vissulega í Biblíunni en eru ekki áberandi. Þó er rétt að benda á eins og eina, úr Síðari konungabók:
Amasía sendi nú menn með þessi boð til Jóasar Jóahassonar, Jehúsonar, Ísraelskonungs: Nú skulum við reyna með okkur.“Þá sendi Jóas, konungur Ísraels, þessi boð til Amasía, konungs í Júda: „Þistillinn á Líbanon sendi sedrustrénu á Líbanon þessi skilaboð: Gefðu syni mínum dóttur þína að konu. En villidýrin á Líbanon hlupu þar hjá og tróðu þistilinn niður. Þú hefur gersigrað Edóm og því ofmetnast hjarta þitt. Njóttu frægðarinnar og sittu heima. Hvers vegna storkarðu gæfunni þér og Júda til falls?“ (2Kon 14:8–10)
Dæmisagan, fabúlan sjálf, er þarna bara í síðari hluta níunda versins. Þistillinn og sedrustréð fá bæði mannlega eiginleika og það er bara einn skýr lærdómur sem á að draga af þessari sögu. Þar sem þetta rit Gamla testamentisins er sjálfsagt mörgum framandi er kannski rétt að greina frá því fyrst hvert er eitt helsta umfjöllunarefni ritsins: Síðari konungabók er saga stjórnvalda og konunga Ísraels og Júda, frá miðri níundu öld f.Kr. þar til Ísraelsmenn flýja til Assýríu – og falls Júda árið 586 f.Kr.
Í frásögninni af sögu Júda rekumst við á sérstakan þátt þar sem Amasía, konungur Júda, og Jóas, konungur Ísraels, koma við sögu. Níunda versið í 14. kaflanum fangar augnablikið þegar Jóas lýsir fyrirlitningu á stolti Amasía eftir nýlegan sigur hans á Edóm. Myndmálið sem hann notar – þistill og sedrusviður – kallar fram skýra andstæðu milli upphafins stolts Amasía og raunverulegs varnarleysis hans. Þessi útdráttur leggur áherslu á hættuna sem fylgir því að hrósa sér og teygja sig of mikið gegn ógnvekjandi andstæðingum og afhjúpar víðtækari lexíu um auðmýkt og guðlegt eftirlit.
Hér hefur í afar stuttu máli verið reynt að gera grein fyrir bókmenntagreininni dæmisögu, hvernig hún skiptist í tvær gerðir og hvernig þetta form birtist í Biblíunni.
GB