Dr. Sigurjón Árni Eyjólfsson, héraðsprestur, er afkastamestur íslenskra guðfræðinga á ritvellinum en þetta er tólfta bókin sem kemur frá hans hendi.
Allir þekkja bækur um einstaka listamenn og verk þeirra þar sem saga þeirra er rakin og þeir settir inn í listsögulegt samhengi. Bækur af þessu tagi koma út á hverju ári og oft í tengslum við listsýningar, vandaðar bækur og býsna dýrar. Þessar bækur verða svo partur af íslenskri listasögu, endurnýjaðri. Síðasta heildarútgáfa íslenskrar listasögu kom út 2011 í fimm bindum undir heitinu Íslensk listasaga.
Það eru ekki margar fræðibækur sem koma út um listfræði eina og sér. Nú hefur list- og guðfræðingurinn dr. Sigurjón Árni Eyjólfsson bætt úr þessu með bók sinni Abstraktmálverkið á helgimynd íslenskrar menningar á 20. öld? Bókin byggir að mestu leyti á meistaraprófsritgerð dr. Sigurjóns Árna.
Segja má að hér sé um að ræða hugmyndafræðilega rannsókn á abstraktlistinni þar sem dr. Sigurjón Árni kallar sér til fulltingis nokkra menningarstólpa, listfræðinga, sem kafað hafa ofan í mótunarár abstraktsins. Jafnframt er leitast við að draga fram sögulegt yfirlit yfir abstraktlistina en þó innan vissra marka sem vel er skiljanlegt þá í mikið verk er ráðist. Höfundur styðst við sýningarskrár, umsagnir um sýningar og umfjöllun listasögunnar íslensku frá 2011. Hann leggur fræðihönd sína sérstaklega á tengsl abstraktlistar við nútímavæðingu og „jafnvel veraldarvæðingu“ (bls. 18) en enginn íslenskur listfræðingur hefur að mati hans fjallað um það síðastnefnda, veraldarvæðinguna (e. secularization).
Dr. Sigurjón Árni telur að hugtökin veraldarvæðing (veraldarhyggja/e. secularization) og afhelgun (e. disenchantment) tengist abstraktmálverkinu og það „sterkum böndum“ (bls. 20) og sýnir fram á það í verki sínu.
Hina kunnu ritgerð Þorvaldar Skúlasonar, ,,Nonfígúratív list", sem prentuð var í tímaritinu Birtingi á sínum tíma, ritskýrir dr. Sigurjón og veltir því fyrir sér hvort hún sé stefnuyfirlýsing abstraktsinna og nefnir hana sem trúarjátningu fyrir íslenska abstraktlist.
Eins og fram kemur þá hafa ýmsir listfræðingar ritað um abstraktlistina í tengslum við sýningar og einstaka listamenn. Þessir listfræðingar eru Ólafur Kvaran, Guðbjörg Kristjánsdóttir, Gunnar Kvaran, Halldór Björn Runólfsson, Júlíana Gottskálksdóttir, Gunnar J. Árnason, Jón Proppé, Hanna Guðlaug Guðmundsdóttir, Ásdís Ólafsdóttir, Kristín G. Guðnadóttir, Ólafur Gíslason og Aðalsteinn Ingólfsson. Skrif flestra þeirra rekur dr. Sigurjón Árni á bls. 23-59 í mislöngu máli sem er hin prýðilegasta samantekt á því hvernig listfræðingarnir hafa á umliðnum áratugum metið þróun abstraktsins hér á landi og skerf hennar til íslenskrar menningarsögu. Þó má ekki skilja að listfræðingarnir séu allir sammála í einu og öllu enda eru áherslur þeirra ólíkar þótt megintúlkun þeirra renni eftir sama farvegi. Þeir hafa hins vegar ekki gefið sérstakan gaum að veraldarvæðingu í tengslum við abstraktverkið en úr því bætir höfundur með margvíslegum hætti.
Það er listsöguleg staðreynd að fimmti áratugur síðustu aldar markaði djúp spor í sögu abstraktlistar þegar Svavar Guðnason og Þorvaldur Skúlason stigu fram með sín abstraktverk og ryðja módernismanum braut. Septembersýningarnar (1947–1952) voru róttækar hvað það snerti að þær ögruðu fígúratífri og þjóðernislegri hefð í myndlist. Í huga margra abstraktlistamanna var hinn strangi flötur vettvangur hins algilda forms og sjónræns sjálfstæðis. Lítill gaumur var gefinn hvort abstraktverkin geymdu einhverjar andlegar eða trúarlegar skírskotanir – til gamans má skjóta því að í þessu sambandi hvað Jóhannes Geir listmálari sagði um fund sem haldinn var meðal listamanna 1953 þar sem abstraktið var hafið upp til skýjanna: „Þetta var beinlínis eins og trúarsöfnuður með tilheyrandi dellumakeríi. Verst fannst mér hvað menn rugluðu með ýmsar kenningar og hugmyndir um tjáningarfrelsi einstaklingsins … Ég hafði aldrei neitt við afstraktlistina sjálfa að athuga, heldur alla áróðursstarfsemina í kringum hana“ (Sigurjón Björnsson og Aðalsteinn Ingólfsson. Jóhannes Geir, Lögberg, 1985 bls. 65). Sverrir Haraldsson talaði um tíma abstraktlistarinnar hjá sér sem ófrjóa tímabilið í listsköpun sinni þar sem sem félagarnir sungu saman hallelúja og Fram þjáðir menn… . (Matthías Johannessen. Sverrir Haraldsson, Páll Vígkonarson og Gunnar Þorleifsson , 1977, bls. 49).
Listamenn eins og aðrir geta verið ófeimnir við að skipa sér í sveit með ráðandi öflum innan listgeirans. Sigurjón Árni segir: „Staða abstraktlistarinnar var að lokum innsigluð með sterkri stöðu fulltrúa hennar í valdakerfi íslenska listasamfélagsins sem tryggði tengslanet fulltrúa þess innan lands og utan“ (bls. 36). Þetta er hárrétt. Þetta þarf þó engan veginn að einskorðast við abstraktlistina þótt það sé nefnt í þessu samhengi heldur á við allan listheiminn sem þarf iðulega að sækja fjármuni til opinberra aðila og skipa sér í ólíka hópa (pólitíska/listræna) til að ná áheyrn þeirra sem deila út fjármunum til lista og menningar.
En það voru ekki allir sem féllu fyrir abstraktinu: Yngri menn sem vildu ekki beygja sig undir abstraktið „voru bara dæmdir úr leik“ segir til dæmis Hringur Jóhannesson: „Á árinu 1950 –1960 var abstraktlist grimmilega ríkjandi … ég reyndi en féll ekki. Þá varð ég að vinna venjulega vinnu“ (Aðalsteinn Ingólfsson, Hringur Jóhannesson, Lögberg, 1989, bls. 14).
Höfundur telur að abstraktlistin hafi tekið þátt í því að færa íslenska myndlist inn í nútímann (bls. 46). Sannarlega er það rétt enda abstrakthreyfingin milli 1950 og 1970 hluti af umbrotum nútímans sem birtast með margvíslegu móti. Hann fullyrðir að þeir listamenn sem hallir voru undir abstrakt hafi talið sig vera í „framvarðarsveit þeirra breytinga sem íslenskt þjóðfélag var þá að ganga í gegnum í átt að nútímasamfélagi