Um þjóðsögur

Þjóðsögur og kristni eru í afar mörgum tilfellum alls ekki andstæður þótt margir kynnu að halda það. Þvert á móti er mjög mikið um kristileg stef í þjóðsagnaarfinum og það sem stundum er kallað „kristin gildi“ er gjarnan mjög áberandi. Bein átök á milli kristni og heiðni eða einhverskonar forneskju eru afskaplega algeng stef. Oft liggur undir einskonar siðaboðskapur, til dæmis um það hvernig „rétt sé að haga sér“. Þá er nauðsynlegt að geta þess að í sumum tilfellum er undirliggjandi sú hugmynd að Guð, kirkja eða prestar séu yfirvald; jafnvel refsandi og strangt. Stundum er þá sá tónn sleginn að illa fari fyrir þeim sem ekki hlýðir því sem kirkjan boðar. Í slíkum tilfellum er því oft komið til skila um leið og máttur, tákn eða undur eru samferða því sem kirkjunni fylgir. Má þá nefna guðsorðabækur, kirkjuklukkur, kirkjubyggingar eða vígt vatn – svo fátt eitt sé nefnt.

Stundum blandast allir þessir þættir saman með allskonar tilbrigðum og er það kannski algengast vegna þess að flestar sögur, af þessu tagi, hafa varðveist í munnlegri geymd mann fram af manni, kynslóð eftir kynslóð, í aldanna rás. Hefur því „boðskapur“ og „tilgangur“ sagnanna raskast og runnið saman.

Í dag getur verið gaman að spreyta sig á því að greina slíka þætti í  þessum gömlu sögum og velta þeim fyrir sér um leið og sagnanna er notið.

En auðvitað hafa sögurnar fyrst og fremst skemmtanagildi nú á dögum líkt og áður fyrr. Hér eru nokkrar þeirra settar fram til þess að sýna, eða taka dæmi um, kristna og/eða kirkjulega þætti í þjóðsagnaarfi Íslendinga. Hér er því dregið fram hvernig þjóðsögurnar eins og svo margt annað í okkar menningu er hlaðið kristnum áherslum.